Ornstein: Journalisten belanden al snel in een groef: díe is goed en díe is fout

(tekst: Boudewijn Geels – Villamedia)

Leonard Ornstein: ‘We moeten af van de “group think” in de journalistiek’

Leonard Ornstein werkt al achttien jaar aan de biografie van Pim Fortuyn. Het traject leerde hem veel over zijn eigen vak, zegt de oud Vrij Nederland-redacteur in de aanloop naar de verkiezingen van 29 oktober. ‘Journalisten belanden al snel in een groef: díe is goed en díe is fout.’

Op de dag van de moord had Leonard Ornstein, toen politiek redacteur bij opinieweekblad Vrij Nederland, heel andere zorgen. Hij stond die 6de mei 2002 in een Amsterdams ziekenhuis zijn zoontje van anderhalf bij. ‘Hartfalen. En toen kwam rond zes uur ‘s avonds het nieuws: “Pim Fortuyn is neergeschoten”.’ Iedere journalist herkent het, blikt hij terug: ‘Op zo’n moment ga je meteen “aan”. Maar de arts zei terecht: “Focus op je zoon, hij vecht voor zijn leven”. Gelukkig is Jonathan honderd procent hersteld.’

Zijn vader haalde de schade later ruimschoots in. Ornstein werkt namelijk al achttien jaar aan Fortuyns biografie. Deel 1, ‘De jonge Fortuyn’, kwam uit in 2012. Het tweede en laatste deel had voor de komende Tweede Kamerverkiezingen moeten verschijnen, maar doordat Geert Wilders het kabinet-Schoof opblies zijn die verkiezingen twee jaar eerder dan gepland: op 29 oktober. Bovendien is Ornsteins biografie tevens een dissertatie. En wie wil promoveren, veroordeelt zichzelf tot een traject van eindeloze vertraging, vertelt de inmiddels 70-jarige journalist in de kantine van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) in de Amsterdamse wijk Zeeburg.

Dit is het bastion van hoogleraar arbeids- en migratiegeschiedenis Leo Lucassen. Hij is directeur van het IISG. Jij bent hier twee dagen per week fellow. Wat is dat?
‘Iemand die op basis van zijn kennis en ervaring onderzoek doet. In mijn geval naar interessante sociaal­economische verhoudingen, zoals de geschiedenis van de Sociaal Economische Raad. Het IISG, dat een fantastisch archief heeft, faciliteert dat.’

Is het meer wetenschap dan journalistiek?
‘Het is allebei. Dit is wat meer gekaderd en sophisticated dan gewone journalistiek. De rest van de week schrijf ik essays en opinieartikelen, doe ik dingen voor radio en tv, zoals het Mediaforum op Radio 1 en WNL’s Goedemorgen Nederland en werk ik aan een documentaire over ReArm Europe, over de Europese herbewapening. En ik ben dus mijn biografie van Fortuyn aan het afronden.’

Dat wordt ook wel eens tijd.
‘Met het schrijven ben ik eigenlijk wel klaar. Nu breng ik de noten in. Dat is, om het in Pim Fortuyn-termen te zeggen, a hell of a job. Vervolgens moeten mijn promotor Henk te Velde en een commissie er nog overheen. In de tweede helft van 2026 moet het boek af zijn.’

Tja, jíj wilt er per se op promoveren. Waarom eigenlijk?
‘Het is een proeve van deskundigheid. Maar dus wel een marathon.’

Die marathon begon toen de familie Fortuyn je in 2007 inzage gaf in Fortuyns persoonlijke archief, mits je ook echt een biografie zou schrijven.
‘Klopt. In eerste instantie dacht ik nog helemaal niet aan een proefschrift.’

Maar toen dacht je: ik kom uit een familie van gepromoveerde natuurkundigen, dus ik ben dit aan mijn stand verplicht?
‘Ik hou inderdaad van tradities, maar het is vooral de wil om iets fundamenteel uit te zoeken. Dat raad ik iedereen aan. Wij journalisten hebben er ook de skills voor.’

Was je in 2002 geraakt door de moord of Fortuyn?
‘Ik was diep ontdaan. Drie weken eerder was ik bij de beruchte taartaanval. Drie vrouwen duwden Fortuyn een taart met stront en kots in zijn gezicht bij de presentatie van zijn boek “De puinhopen van acht jaar Paars”. Toen zag ik hoe ontzettend kwetsbaar Fortuyn was. Je moet weten: ik ben als kind van twee Holocaust-overlevers gepreoccupeerd met veiligheid. Ik heb al jong geleerd dat je bij synagogen en Joodse feesten goed moet opletten.’

Toch werd Fortuyn na die aanval niet beveiligd.
‘Niet consequent in elk geval. Daar heb ik ook met hem over gesproken. Fortuyn was bezorgd. Maar hóé bezorgd weet ik nu pas, door mijn research. Hij besefte wat hij had losgemaakt in de maatschappij. Maar Nederland was toen nog zó naïef.’

Hoe keken jullie bij het linkse Vrij Nederland naar Fortuyn?
‘De meeste redacteuren vonden hem een gevaarlijke fascist. Ik dacht: laten we nu eens serieus kijken naar wat die man te zeggen heeft. Eerder waren we als parlementaire pers al niet netjes omgegaan met Hans Janmaat. Geen journalist wilde met hem praten, en toen dat een keer wel zo was, in Elsevier, werd hij bewust verkeerd geciteerd. Fortuyn bracht onder woorden wat een groot deel van Nederland vond, met name waar het ging om immigratie, integratie en de veiligheid op straat.’

De meeste redacteuren van Vrij Nederland vonden hem een gevaarlijke fascist. Ik dacht: laten we nu eens serieus kijken naar wat die man te zeggen heeft.
Herkende je wat hij zei?
‘Ehh, ja. En ik merkte dat je het daar niet over mocht hebben – zeker niet in onze kringen. En jij?’

Ik herkende het ook. Ik zag het misgaan in mijn wijk in Utrecht. Mijn hoogopgeleide vrienden, net als ik destijds hartstikke links, wilden er niets over horen. ‘Je stigmatiseert’, zeiden ze bestraffend.
‘Dat ja. Omdat ik zelf Joods ben weet ik hoe gevaarlijk het is om gestigmatiseerd te worden. Maar in ons vak moet je kritisch zijn op álle kanten. Dat heb ik destijds als parlementair journalist geleerd van Frits Bolkestein, en ook van Fortuyn. Zij daagden me uit om zelfstandig, onafhankelijk na te denken. Want journalisten belanden al snel in een groef: díe is goed en díe is fout. Ik zie te veel group think.’

Journalisten hameren graag op het belang van diversiteit, maar vinden diversiteit van meningen nog wel eens ingewikkeld.
‘Inderdaad. Dat begint al bij het aannamebeleid. Want wie neem je aan: iemand die je vertrouwt. En die iemand is vaak net als jij, heeft dingen gemaakt die jij ook had kunnen maken en vindt wat jij ook vindt. We komen elkaar ook voortdurend tegen, want we wonen allemaal in dezelfde wijken. Jij en ik ook, in Amsterdam-Oost.’

Er ontstaan ook ‘kampen’ doordat sommige ‘opiniemakers’ een verdienmodel hebben gemaakt van het continu bashen van andersdenkenden.
‘Desnoods met gescheld en onwaarheden. En het werkt, want mensen raken zo geframed dat ze er niet meer uitkomen.’

Het onderwerp van jouw biografie was ook niet bepaald op zijn mondje gevallen.
‘Nee. De advocaten Gerard Spong en Oscar Hammerstein zeiden dat de media Fortuyn hebben “gedemoniseerd”, maar Fortuyn had er geen problemen mee om zelf ook de aanval op de media te kiezen. Dan was je “lid van de linkse kerk”, of “zat je maar wat te kwebbelen”. Wouke van Scherrenburg van de NOS werd beroemd doordat Fortuyn zei: “Ga lekker naar huis, koken”. Dat was toen echt uniek, want niemand durfde een journalist aan te vallen.’

Trumpiaans avant la lettre?
‘In dit opzicht wel, maar Fortuyn zou nooit hebben geroepen dat iets fake news is. En vaak is vergeten dat hij over veel van zijn standpunten heel goed had nagedacht. Hij schreef een stapel zeer interessante boeken, was wetenschapper geweest – net als ik studeerde hij sociologie – en hij had bijvoorbeeld ook een goed onderbouwde opvatting over de privatisering van nutsbedrijven. Daar hoor je Wilders nou nooit over.’

Wilders hoor je wel over immigratie en de toenemende invloed van de islam. Daar deed Fortuyn ook stevige uitspraken over.
‘Zeker, dat vond hij belangrijke thema’s, die ook Bolkestein en Paul Scheffer hadden aangekaart. Ook zij waren erom bekritiseerd, want wie hierover begon werd al snel dubieus rechts gevonden. En dat is nog steeds zo. Maar ook hier geldt: journalisten moeten onbevangen onderzoek doen. Niet slechts één kant op kijken uit angst bepaalde mensen “in de kaart te spelen”.

Fortuyn was overigens geen Wilders. Er zijn natuurlijk raakvlakken, maar Wilders runt een one issue-partij. Fortuyn was een breed georiënteerde intellectueel, die nooit een woord als “kopvoddentaks” zou hebben gebruikt.’

Journalisten moeten onbevangen onderzoek doen. Niet slechts één kant op kijken uit angst bepaalde mensen “in de kaart te spelen”.

Hij zei wel: ‘De islam is een achterlijke cultuur’.
‘Daar heeft hij veel mensen pijn mee gedaan, maar hij heeft er ook veel mensen mee aan het denken gezet. Laten we het, kortom, een gewaagde uitspraak noemen.’

Fortuyns moordenaar, milieu­activist Volkert van der Graaf, is alweer jaren op vrije voeten. Heb je hem ook gesproken?
‘Nee, ik heb hem wel benaderd, maar kreeg nul op het rekest. Hij mocht volgens het vonnis ook niet over de moord praten. En dit is de biografie van Fortuyn, niet die van Van der Graaf. Ik heb nu al grote moeite om het boek behapbaar te houden voor de lezer.’

Van iemand die zo lang ‘bij je is’, ga je vast vanzelf houden.
‘Absoluut. Een biograaf moet zijn onderwerp omhelzen, maar ook kritisch en afstandelijk blijven.’

Hoe lukt je dat?
‘Jarenlange ervaring en opgevoed zijn met Hollandse nuchterheid. Op de faculteit sociologie in Utrecht, een erg linkse omgeving, was ik al gefascineerd door mensen met zeer diverse denkrichtingen. Heel leerzaam. Dus raad ik elke collega-journalist aan: volg op sociale media “iedereen”.’

Nog even terug naar het nu. Wat vind je van de berichtgeving over de Gaza-oorlog?
‘Wat er in Gaza gebeurt is verschrikkelijk. Ook journalisten zijn er dus niet veilig. Dat moet stoppen, stoppen, stoppen! Alleen, heel veel Israëli’s vinden dat ook en voeren actie tegen premier Benjamin Netan­yahu. Dus Israël ís niet Netanyahu, en de Nederlandse Joden die nu slachtoffer zijn van antisemitisme zijn dat al helemaal niet. Bovendien zijn er afgrijselijke dingen gebeurd op 7 oktober 2023 en houdt Hamas nog steeds gijzelaars gevangen. Die nuances zou ik graag wat meer willen zien.

We moeten echt terug naar niet-vooringenomen journalistiek. We moeten zien dat een conflict altijd meerdere kanten heeft en dat er propaganda bestaat, waar wij ook vatbaar voor kunnen zijn. Nu het met AI nog eenvoudiger wordt om nieuws te manipuleren, is dat belangrijker dan ooit. De group think moet er echt uit, die boodschap is nu wel overgekomen, hè? Daar is ook een economische noodzaak voor: je verliest lezers en kijkers.’

Noem eens namen?
‘NRC had ooit de slogan “Voor wie de nuance zoekt”. Die rol is Het Financieele Dagblad aan het overnemen. Je ziet ook: als je problemen weigert te benoemen, gaan voetbalmannen die op televisie maar van alles roepen ermee aan de haal. En ze scoren goeie kijkcijfers.’

Heel bepalend voor je kijk op de wereld is waar je woont. Wat zie jij in jouw directe omgeving, en hoe optimistisch ben je over de toekomst van Nederland?
‘Net als Fortuyn geloof ik heel erg in de maakbaarheid van de samenleving. Maar ik maak me wel zorgen, want de maatschappij verhardt, zowel in het publieke debat als op straat. Wat mijn eigen buurt betreft: ik woon in een mooie wijk, maar bij de brug om de hoek hangt een groep jongens die veel overlast geeft. Dan probeer ik te denken: ach, in mijn jeugd waren er brommerbendes, de Pleiners en de Dijkers, en die waren ook enorm vervelend.’

Tegen collega-journalisten zeg ik: ga naar Zweden en zoek uit wat daar mis gaat. Dat is ons vak.
Een bekende reflex: aan de ene kant gebeurt iets onwenselijks, aan de andere kant ook, dus dat strepen we dan maar tegen elkaar weg. Terwijl het allebéi een probleem is of was.
‘Klopt. En die brommerbendes hielden op een gegeven moment op te bestaan. Van die jongens op de brug weet ik het niet. Ik kom net terug uit de VS. Ik zat in een wijk waarvan ik dacht hij veilig was, maar een agent zei: “Pak altijd een taxi, want er zijn hier elke avond shootings tussen drugsbendes”. Zulke excessen met criminele jeugdgroepen zie je ook steeds vaker in een land als Zweden. Is dat ons voorland? Ik ben er niet gerust op. Tegen collega-journalisten zeg ik dus: ga naar Zweden en zoek uit wat daar mis gaat. Dat is ons vak.’

 Leonard Ornstein (Amsterdam, 1955) was parlementair redacteur van Het Parool, Vrij Nederland, Netwerk en Buitenhof. Hij schreef ook boeken, waarvan drie met VN-collega Max van Weezel, met wie hij in 1995 de Anne Vondelingprijs won. Nu is hij freelancer. Ornstein maakt ook documentaires (o.a. ‘Rutte’, uit 2024). Hij is voorzitter van de programmacommissie van Perscentrum Nieuws­poort.