De luis jeukt wel, maar doet niet zeer

Foto: Simon van der Woude

(in de serie 25 jaar Liwwadders een bijdrage van Pieter de Groot)

De luis jeukt wel, maar doet niet zeer

Liwwadders is een luis in de pels van de macht en van de gevestigde media, die de macht controleren. Het is uniek in zijn soort, heel in de verte zie ik verwantschap met De Straatjongen, een roddelblad uit de jaren dertig van de Jouster Bernard Huisman alias ‘Tipson’, die veel fans had maar ook veel vijanden. Het heeft maar drie jaar bestaan.

Ik ben in de jaren vijftig opgegroeid met de Leeuwarder Courant. Het enig andere orgaan dat je toen had, was De Leeuwarder Gemeenschap, een maandblad van de gemeente, bedoeld om na de oorlog gemeenschapszin aan te kweken. Je moest wel abonnee worden. Uit ht eerste nummer, mei 1952: ‘Natuurlijk kunt u (…) nee zeggen, maar weet wel, dat u daarmee de Leeuwarder Gemeenschap dupeert. Ook uzelf, want heus: wij zijn verwaand genoeg om te beweren, dat u dit blad in de toekomst niet kunt missen.’

Het maandblad was his master’s voice. Wat de gemeente van plan was of gedaan had, werd vriendelijk beschreven en toegelicht. Er kwam een kinderpagina van freule Maja van Heemstra, een rubriek Onder het Klokje, waarin stadgenoten de toestand in de stad op humoristische wijze in het Liwwadders bespraken. De naam van de schrijver, PvdA-raadslid en latere wethouder Jakob Vellenga, bleef achterwege. Ook over de historie van Leeuwarden werd geschreven, H. W. Keikes van de Leeuwarder Courant en F. L. Schoustra van Het Vrije Volk waren daarvoor de vaste scribenten. In de jaren zestig leverden de tweelingbroers Hendrik en Sytse ten Hoeve bijdragen. Kortom, een informatief en met foto’s en illustraties verlucht blad. Kritische discussies (‘Het laatste woord over de kermis is nog niet gesproken’) werden ‘onder auspiciën’ van stichting De Leeuwarder Gemeenschap gevoerd. Directeur tevens enig redacteur was W. H. Kuipers (die in 1957 officieel tot voorlichter van de gemeente werd benoemd).

Eind jaren zestig werd de bijdrage van De Leeuwarder Gemeenschap aan de ‘wederopbouw’ van de stad als voltooid beschouwd. December 1969 verscheen het laatste nummer. Het was duidelijk, de tijden veranderden. Het keurig bij de Erven Koumans Smeding, de drukker van de Leeuwarder Courant, gedrukte blad stak inmiddels oubollig af bij de gestencilde schotschriften en blaadjes, waarin de Leeuwarder provo’s van New Left en Hippo stelling namen, niet zelden de gezapige gezagsgetrouwe Leeuwarder Courant schofferend. De teksten in Por, Kaktus en Swatte Jat werden goedmoedig geciteerd op Hawar, de vrijplaats voor jongeren die de krant exclusief voor haar jonge redacteuren had gereserveerd. Die werkten nota bene zelf aan deze blaadjes mee – zogenaamd stiekem. Maar iedereen op de redactie wist dat redacteur Sikke Doele, afkomstig van de Rietveld Academie in Amsterdam, erachter zat. De oudere redacteuren op hun beurt lieten zich trouwens ook niet onbetuigd. Zij schreven onder schuilnaam of initialen conservatieve ingezonden stukken in de eigen krant. De ‘Harlinger huismoeder’ die tegen de zedenverwildering ageerde, werd een legende. De reacties konden niet uitblijven. Dat leverde even interessante als vermakelijke lezerspagina’s op als (lach)spiegel van de samenleving.

Het enige scherpe blaadje dat ik mij uit die tijd herinner, was antifries, waarin de jonge filosoof Piet Bergmans, die in de Forum-stijl van Menno ter Braak probeerde te schrijven, van leer trok tegen de de hoofdredactie, Evenhuis in het bijzonder. Hij had zich nu uitgeleefd op sociale media, evenals de vele ingezonden-stukkenschrijvers uit die tijd, die ideologisch gemotiveerd over politiek schreven, zoals de communist Gerrit Roorda, de anarchist Tinus Veenstra of de Friese nationalist Sjoerd Span. En dan was er natuurlijk vanaf 1964 ’t Kleine Krantsje voor Leeuwarden en de wijde wereld eromheen, bijna 33 jaar volgeschreven door zijn enige redacteur Fenno Schoustra, maar vooral ook door de oudere lezers die hun herinneringen aan de stad van hun jeugd met elkaar deelden. Een successtory, waaraan Schoustra begonnen was, nadat hij na een lange periode in het sanatorium niet meer op zijn oude plek bij Het Vrije Volk terecht kon en naar Rotterdam moest als sportredacteur. Daar had hij geen zin in. Hij begon voor zichzelf en de barre Elfstedentocht van 1963 leverde hem de stof voor een boek. Dat werd zo’n succes dat het zijn beginkapitaal vormde voor ’t Krantsje. Het dreef op de inkomsten uit advertenties en abonnementen.

In zijn laatste nummer (1 december 1997) besteedde hij liefst vier pagina’s aan de Leeuwarder Courant, die zijn Krantsje stelselmatig had doodgezwegen. Pas de laatste jaren dook er geregeld een stukje op in Gehoord en Gezien. Hij vroeg zich af waarom en kon geen goede reden bedenken. Hij was altijd loyaal geweest jegens zijn vroegere collega’s en ze hadden hem bij zijn thuiskomst uit het sanatorium groots gefêteerd. En had hij de Leeuwarder Courant afgevallen? Nooit één keer!

Nee, dan Liwwadders, Andries doet niet anders. Toen de boreling, negen maanden na het verscheiden van ’t Kleine Krantsje, ter wereld kwam, noemde ik het ‘een gevarieerd nummer met alle eigenschappen die de Liwwadders zo vertrouwd zijn: kankeren, ouwehoeren en zeuren. En mijn goede raad: ‘nog wat meer zout erin tegen de flauwe smaak en mogelijk een scheut azijn en houdbaarheid is verzekerd’ heeft Andries ter harte genomen. Meer dan zelfs. Geen vasthoudender ‘súger’ dan hij.

Maar de luis jeukt wel, hij doet niet zeer. Ik heb niet de indruk dat de media dagelijks de website – die er trouwens ‘keapsjoch’ uitziet, hulde! – afstruinen op zoek naar een gemiste kans. Het is de kracht van Liwwadders om te signaleren, liefst een misstand. Maar om die te onderzoeken is andere koek. Onderzoek vergt tijd, inzet en dus geld. En of het loont, weet je niet van tevoren. Om dan meteen steeds schande te roepen dat de ‘grote pers’ het laat liggen, is wat te gemakkelijk. Andries heeft het zelf ervaren. Zijn met eenmalige financiële steun van het Stimuleringsfonds verrichte onderzoek naar de gemeentelijke financiën heeft ook nog geen vervolg gekregen.

Dat is de zwakte van het blad. Gerund door een bevlogen, voor de duvel niet bange einzelgänger wordt het op vrijblijvende basis gemaakt door vrijwilligers, maar ontbeert het de structurele steun van lezers die ervoor willen betalen, graag zelfs. Die kans krijgen zij niet eens, ze moeten naar een exemplaar op zoek. En dat is jammer, want het blad steekt al die advertentieblaadjes die gratis huis aan huis worden verspreid, naar de kroon. Met een gezonde structurele basis zou hij adverteerders ook meer kunnen vragen dan wat zij hem nu gunnen, en niet alleen hem maar ook zijn opvolger in de volgende 25 (alleen nog digitale?) jaren. Of is het straks net als met ’t Kleine Krantsje? In één keer fut. Zonde.

Pieter de Groot (columnist Leeuwarder Courant)