‘Directeur-bestuurder en Raad van Toezicht Fryske Akademy verantwoordelijk voor wetenschappelijke degradatie en afbrokkelend prestige’

29 november 2019 Actueel, Niet te missen

Foto: Jeroen Helmers

(tekst: brief Driemanschap aan provinciale staten)

Leeuwardery 29 november 2019
Aan: Provinciale Staten Fryslân

Over: De toekomst van de Fryske Akademy
Contact namens het Driemanschap: Jan Kersbergen

Geachte Leden van Provinciale Staten van Fryslân,

In 1989 is de Fryske Akademy door toedoen van de minister van Binnenlandse Zaken, mevrouw D. de Graaf-Nauta, voorheen gedeputeerde in Fryslân, opgenomen in de Instituuts- en Onderzoeksorganisatie van de KNAW. Die positie is tot op heden geborgd in de Bestuursafspraak Friese Taal en Cultuur (BFTK).

De onderlinge relatie tussen KNAW en Fryske Akademy is geregeld in de Liëringsovereenkomst 1990, die eveneens in de BFTK is gezekerd. In de Statuten 2005 van de Fryske Akademy is vastgelegd, dat de KNAW volledige wetenschappelijke en financiële controlerende bevoegdheden heeft. Zie de opsomming in de bijlage.

De KNAW organiseert om de zes jaar een visitatie voor de Fryske Akademy en stelt de hoogste eisen aan de uitkomsten. In 1996, 2003 en 2009 voldeed de Fryske Akademy aan de eisen die aan een wetenschappelijk topinstituut worden gesteld.

De Fryske Akademy heeft zich ontwikkeld tot een wetenschappelijk top-instituut met internationale uitstraling, waarop Fryslân trots kan zljn en dat het tot het uiterste moet koesteren. Regelmatig organiseert zij drukbezochte internationale conferenties op een zeer hoog niveau. Door de Europese Commissie is de Fryske Akademy aangewezen als medecoördinator van de Europese minderheidstalen (het Mercator project), een vererende en belangrijke benoeming, waaraan de Fryske Akademy internationaal prestige ontleent.

Door bezuinigingen in de nasleep van de financiële crisis, maar vooral als gevolg van verwijtbaar slecht bestuur door de directeur-bestuurder en de Raad van Toezicht van de Fryske Akademy is het instituut wetenschappelijk en financieel in een vrije val geraakt.

In 201ó zijn twee van de vier leden tellende Raad van Toezicht opgestapt, omdat ze rampen voorzagen, gevolgd door een derde opstapper in 2018. De eerste twee opstappers hebben aan KNAW en provincie de redenen voor hun opstappen meegedeeld.

KNAW en Provincie Fryslân hadden het afglijden kunnen en moeten voorkomen. In dit opzicht is het dan ook wrang te moeten lezen dat de Raad van Toezicht van de Fryske Akademy met complimenten wordt overladen.

Naar aanleiding van de tegenvallende visitatie in 2015 zijn tussen KNAW en Fryske Akademy verbetertrajecten tot en met 2020 afgesproken, die echter door de KNAW en de Raad van Toezicht van de Fryske Akademy niet zijn nageleefd. De onderdelen Mercator en HISGIS scoorden in 2015 overigens evenals als voorheen ‘excellent’ .

Na het wegsturen van de wetenschappelijk directeur-bestuurder in januari 2018 moet de Fryske Akademy het nu al twee jaar doen zonder wetenschappelijke aansturing, wat met recht een bloody shame kan worden genoemd. En nog is er geen zicht op een aanstelling.

Belangrijke wetenschappelijke ijkpunten zoals een wetenschappelijke beleidsnota werden door de Wetenschapscommissie ver onder de maat bevonden. Daar wreekte zich al het ontbreken van een wetenschappelijke topper als directeur-bestuurder.

De gehoorde bewering dat er bij de Fryske Akademy wel een manager als directeurbestuurder kan worden aangesteld, geeft blijk van weinig inzicht in de wetenschappelijke wereld. Bij de KNAW-instituten staat als regel steeds een hoogleraar aan het roer. Wie dat niet is, telt in de wetenschappelijke wereld niet mee.

De jaarrekening 2018 van de Fryske Akademy is opgeleukt en geeft geen goed beeld. Dat komt o.a. door een herwaardering die in werkelijkheid geen zoden aan de dijk zet. De realiteit is dat het weerstandsvermogen en de liquiditeitspositie ver onder de maat zijn. De Fryske Akademy is sinds eind 2016 door aanhoudende exploitatie-verliezen onverminderd op weg naar het ravijn.

Feitelijk is de Fryske Akademy een sterfhuis: de reserves zijn op, er geldt een vacaturestop, jonge en veelbelovende wetenschappers zijn reeds vertrokken, er is geen geld

voor reorganisatie of nieuw beleid. Financiële hulp op korte termijn is dringend nodig; structureel zal er geld bij moeten om de wetenschappelijke zelfstandigheid op niveau van de Fryske Akademy te verzekeren.

In de in november 2018 getekende BFTK 2019-2023 is de relatie tussen de KNAW en de Fryske Akademy nog onveranderd. Medio 2018 zijn er echter tussen KNAW enerzijds en de directeur-bestuurder en de Raad van Toezicht anderzijds ongeautoriseerde afspraken gemaakt over een zeer vèrgaande verandering van de positie van de Fryske Akademy ten opzichte van de KNAW: de in 1990 vastgelegde verankering van de Fryske Akademy in de KNAW-Instituten- en Onderzoeksorganisatie wordt beëindigd.

Dit betekent voor de Akademy een blijvende wetenschappelijke degradatie en afbrokkelend prestige. KNAW en directeur-bestuurder/Raad van Toezicht Fryske Akademy walsten daarbij over de bevoegdheden van de Provincie Fryslân heen.

De voorstellen waarover Provinciale Staten binnenkort gaan discussiëren zijn funest voor de wetenschappelijke toekomst voor de Fryske Akademy. Het aannemen van de voorstellen zal dit wetenschappelijke topinstituut waarop Fryslân trots kan zijn, degraderen tot een oudheidskamer met hooguit provinciale betekenis.

Het sterfhuisperspectief staat haaks op de inspirerende ambities van Nij Poadium, het nieuwe beleid voor cultuur, erfgoed en ondeiwijs. Dãarbij past niet dat de provincie de Fryske Akademy welbewust laat zakken!

Een betere route naar een robuuste en duurzame toekomst voor de Fryske Akademy is vastgelegd in de Gemeenschappelijke Verklaring van najaar 2004, die als bijlage hierbij gaat. Die aanpak leidde tot een, alweer, uitstekende visitatie in 2009, terwijl het rapport-De Kruijff in 2014 aantoonde, dat de Fryske Akademy financieel kerngezond was met ruim voldoende financiële expertise in huis.

Provinciale Staten kururen erop aandringen dat Gedeputeerde Staten niet de vereiste instemming met de door de KNAW beoogde nieuwe liëring geeft.

Met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen moet Gedeputeerde Staten zien overeen te komen dat de positie van de Fryske Akademy binnen de KNAW-organisatie niet verandert, in elk geval niet voor de duur van de Bestuursafspraak 2019-2023. Op termijn kan de positie van de Fryske Akademy als wetenschappelijk topinstituut worden verankerd in de Wet Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek (WHW) en de Taalwet Frysk.

Resumerend: 1. Verankering in de KNAW; 2. Structureel meer geld voor de zelfstandige wetenschapsbeoefening; en 3. Eenmalig geld om de organisatie weer op orde te krijgen. Nadere onderbouwing kunt u vinden in de bijlagen die wij deels als brieven naar de provincie hebben gestuurd. Tot toelichüng zijn wij desgevraagd gaarne bereid.

Met vriendelijke groet,

B. Bilker, J. Kersbergen, R. Salverda
cc. College van Gedeputeerden van Fryslân