Storm – het lijkt 1665 wel – tot St.-Malo liep het wijt over

(tekst: ingezonden door uitgeverij Van Wijnen)

Jan Buisman

ST.-NICOLAASSTORM BRENGT GEHEEL WEST-EUROPA IN BEROERING

Van 4 tot 6 december 1665 heerst woest weer boven geheel West-Europa met als

climax de zware noordwester op zaterdag 5 december. In Engeland meent men zelfs

een aardbeving te voelen, wat bij storm vaker het geval is. Een stormvloed ranselt

alle kustgebieden van Schotland en Bretagne via de Lage Landen tot Noorwegen.

            De Hollantsche Mercurius begint met een algemeen overzicht:

“In Engelant duerde den Storm 2. daghen van den 4. tot den 6. December [cf.

hierboven!]: de Zee stont daerop geswollen, als Bergen, en ’t geen men daer uyt

heeft gesien: En overliep al ’t lant by Iarmuyen [Yarmouth], en de uyt-gedrooghde

Valeyen, tot 10. Mylen wijt, swalpende seer hoogh wegens de mueren van het

Fort Languard [Landgard]: Tot Deal diverse Huysen weg spoelende: Een Iuffr.

dreef weg met wat plancken, een Kint in de wieg daerby, Schapen verdroncken

in meenigte: te Iarmuyen vloogh het Zee Water over de Haven, doende veel Duysenden

schade: bij Sandwits [Sandwich] een Schaep-Herder te velde zijnde met

zijn Beesjes te weyden, verdronck in een ommesien met meer als hondert Schapen:

Aldaer is de heele Beech-straet, de buyten staende Huysen met menschen

en al weg gespoelt, alles met een N.N.W.wint: Twee van de outste Inwoonders

aen de Temse [Theems] seyden, van noyt soo een storm en waters gewelt te hebben

gehoort: Doveren [Dover] spoelden ten deele wegh: Tot Landtgard poinct

liepen alle de Huysen en Kelders vol, staende boven gemeen alsoo het getij geen

getij en hielt 12. voeten hooger als ordinaris: Het water sloeg teghen de Wallen,

die seer hoog zijn, en wierp aen de selve meenichte Lichamen van menschen die

verdroncken waren, verscheyde Engelse Schepen zijn op Lant geset: Tot Vaelmuyen

[Falmouth] quamen stucken van Schepen en Menschen aen drijven: In ’t

verkeerde Canael, en op de Yerse Kust bevondt men dat de Zeelieden dapper

waren aengetast geweest.

In Vranckrijck was dit Tempeest mede, aen den ingang van de Reviere de Sirante

[Gironde] sloeg het schip Breze met 50.st. [stukken] aen brisementen [gruizels]

Tot St.-Malo liep het wijt over: Daer verbrandt ook een Schip van 400. ton, na

Madagascar gedestineert: bij Brouage strande een ander.”

Langs de Wattens [Waddeneilanden], de Eems, de Elve, tot geheel na Noorwegen

dede ’t hoge Water merckelijcke schade.

In Schotlant vluchte de Menschen om het water op de Bergen: Diverse wracken,

en dode lichamen van de Engelse gebleven Schepen zijn daer gestrant.

STORMVLOED TEISTERT HOLLANDS KUSTGEBIED

Mr. Adriaan van der Goes, Den Haag, dinsdag 8 december 1665:

“Voorlede Saterdach, op St.-Nicolaes-avondt, waeyde hier [Den Haag] een ongemeenen

storm uyt den noordtwesten en duyrde van Vrydaghs snaghts tot Saterdachs

heel laet in den avondt tot ontrent tien uyren, en is het water voor Scheveling

soo hoogh geweest, als noeyt in 80 jaeren; de duynen syn meer als twee

roeden [1 Rijnlandse roede is 3,77 meter] affgespoelt en staen soo steyl als steenclippen.

Het verlies dat tot Catwick, Noortwyck en der Heyde is geschiedt, is:

op de Heyde 9 huysen, op Catwyck 2, op Noortwyck mede ende op andere zeedorpen

naer advenant; het water quampt t’Scheveling tot voor het Gasthuys;

doch die schade is noch de minste, maer de polders, die men noch telt, syn 15,

waeronder de polder van Wielderecht, aen de Kil, Rosenburch en Blancenburch,

de voorpolders by Schravesande en andere meer, oock mede de Velserdyck, soodat

men tot Haerlem niet can gaen, als door eenige straeten, ende noch maer langs

de cruynen […] Wy hebben in ons quartieren [IJsselmonde], dat noch weete, Godt

loff, geen schade gehadt.

                Ten selven daege, ontrent half vieren, is van den Noorden tot den Zuyden een

grooten donder en blicxem, maer ééne slagh, geloopen, sneeuwde en hagelde het

seer hardt, en vatte den blixem buyten Haerlem in eenige huysen, die gans wechgebrandt

syn. Tot Valkenburch [bij Leiden] raeckte den tooren in brandt en eenige

wooningen, die aen het marctvelt stonden, en raeckte de blixem aen de

noordtwyser van de oude kerck tot Delft, alwaer mede vatte, doch wiert tydelyck

[bijtijds] gesien van eenige brouwerskneghts, die naer de koster liepen, en

dempten den brandt aen de wyser, met hen hoeden en voeten de vlam uytslaende;

ondertusschen lude [luidde] men en quamp veel volcx byeen; slisten [blusten]

voorts den brandt, die door de groote windt binnen was geslaegen […]”

Op 17 december schrijft Van der Goes dat het nog veel erger is. Geheel Waterland

is ingelopen en veel vee en mensen zijn verdronken. Hij vervolgt:

“[…] oock is de Heerepolder in het Speuy (Spui), daerontrent voor desen noch

was, ingebroocken, en oock de Suyspolder geinnundeert; de Noortpolder [Overflakkee],

annex den Bommel (die geen schade heeft geleden), is mede door, en

voorts allesints ontalcke [overal talrijke].”

De Hollantsche Mercurius:

“Voor Oostende bleven oock 3. Vaertuygen, daer onder een van den Bisschop van

Munster: Tot Antwerpen vloeyde de Schelde in Kelders en Packhuysen, bedervende

seer veel Goederen: En af-sleepende tot Lillo en elders de Hoofden: Oock

ettelijcke Dijcken en Landen over en in vloeyende. In Zeelant liepen 3. polders

te Cadsant in: Blanckenberge vloeyde onder, verdrinckende Menschen en Beesten:

te Vlissingen spoelden ’t Hooft af, als mede van Ter Veer [Veere].

In Hollant brack den Klunder-dijck bij Willemstat in: Idem, ’t Nieu-bedijckte

Lant aen de Kil liep onder: Te Rotterdam voer men met Schuytjes op de Marckt

tot aen ’t Beelt van Erasmus: de Dijcken aan de Maes vloeyden over: Te Schiedam

wierden de Buysen [haringbuizen] op den Dijck en te Lande in geset: Ter

Hey, te Schevelingen en te Catwijck spoelden diverse Huysen wegh. De Slaper

een See Dijck tegens het Ty [’t IJ], brack op drie plaetsen deur en also overvloeyde

’t Lant rontsom Haerlem: Amsterdam kreeg Kelders en Packhuysen vol: Den

Dijck by Durgerdam doorbrekende, liep geheel Waterlandt onder, met diverse

uyt-gemale Meeren. ’t Eylant Marcken wiert overloopen van de Zee: Den Dijck

by Vollenhoven en den Dijck by Groeningen braken in: Veele Sluysen kregen een

dapperen neep: ’t Eylant Wieringen is middel deur gescheurt, het Water tusschen

beyde een Mastdiep sijnde: Den Dijck op Tessel by ’t Schil [Oudeschild] raeckte

in: En de Schants op de Helder wiert heel geruyneert, 17. Huysen spoelden

wegh, daer onder de Herberg de Roo Leeuw: En de Zee brack tusschen Huysduynen

in, wegh nemende de groote Sant Dijck: Invoegen datte heele Helder in

pericul [gevaar] loopt van de Zee ingeswolgen te sullen worden, ’t welck voor

Tessel wel een vreemde veranderinge van diepten en platen konde maken, ten

ware Helder wierde versterckt […]”

WORDT HEEL NOORD-HOLLAND VERZWOLGEN?

Te Rotterdam staan veel pakhuizen blank en in Schiedam ziet men zelfs schepen in

de boomgaarden en tuinen liggen. Ook in Amsterdam loopt het water de bewoners

weer eens over de schoenen. Nieuwmarkt, Warmoesstraat en Nieuwendijk staan

blank. De ooit moeizaam droog gemalen Broekermeer, Buikslotermeer en Belmermeer

(bij Ransdorp) gaan in enkele uren weer verloren. Loopt heel Noord-Holland

gevaar door de zee verzwolgen te worden?

Op Texel wordt de gebroken zuiderdijk ‘gekayt’ maar hij breekt in de lente opnieuw

door. De breuk in de ‘Dyk op Oost’ veroorzaakt een ‘diepe weel’. Claes Caescooper,

olieslager in Koog aan de Zaan, vermeldt behalve het onder water lopen van

de ‘Ossande ban’, (Ban van Oostzaan) en Waterland ook op het afbranden in de

nacht van 5/6 december van enige huizen in Westzaan. Daar hebben de klokken geluid

voor zowel brand als hoog water!

RAVAGE VAN VLAANDEREN TOT AAN DE DOLLARD

Nog enkele details uit Vlaanderen en uit de noordelijke gewesten.

Tusschen 5 en 6 Dec. vervaerelyk onweder op zee. Zeedyken doorbroken. Overstromingen

in Mannekensverre, Slype, Wilskerke, enz. Schade te Sluys, Vlissingen

en Ostende.

Ook Middelkerke wordt getroffen. In Antwerpen staat het water 41/2 voet op de kaden;

in 1570 was dat 7 voet. Op Zuid-Beveland, met name in het Land van ter

Goes, lopen verscheidene polders onder (ruim 2000 gemeten) en ook bij Willemstad

heeft men met inundaties te kampen.

In Friesland slaat te Harlingen het Noorderhoofd bij de haven weg en er zijn overstromingen

in Het Bildt. Aan de Lauwerszee bezwijken de zeedijken en ook drijft

de Kollumerzijl weg. Kollumerland, Burumerland en Achtkarspelen en een deel van

Oostdongeradeel komen blank te staan. In Dokkum spoelen verscheidene huizen

weg en ook verdrinken hier mensen.

Ook aan de Dollard heeft men met overstromingen te kampen.

DE HOOGTE VAN HET WATER

Hoe hoog staat het water? In Rotterdam is het 8 duim (duim = 21/2 centimeter) hoger

dan in 1633. Voor Scheveningen, waar de kerk midden in het water staat, is

een stand berekend van circa 3,60 +NAP, tegenover circa 4,15 +NAP in 1570.