Macht vervangt kennis – Deregulering is een fictie gebleken

Een serie artikelen van dr Pieter Lukkes, emeritus hoogleraar geografie,

over een zelfstandiger optreden van lagere overheden, geldverspilling

en aantasting van onze democratie.

BUREAUCRATIE; MACHT VERVANGT KENNIS

De Duitse socioloog Max Weber (1864-1920) heeft niet alleen het begrip bureaucratie geïntroduceerd en nader gedefinieerd, hij vond het ook een heel goed organisatieprincipe. In het bureaucratische model worden procedures, taken en verantwoordelijkheden duidelijk en hiërarchisch vastgelegd.

De positieve waardering heeft in de eeuw na Weber geen stand gehouden. Nu wordt bureaucratie vaak synoniem gedacht aan ambtelijke willekeur en bedilzucht. De oorzaken daarvan moeten deels worden gezocht in de ervaringen die burgers hebben opgedaan met bureaucratische apparaten: afstandelijk, traag en vaak niet klant-vriendelijk. De schijn wordt gewekt dat de burger er is voor deze organen en niet andersom.

Dat is in de hand gewerkt door de gulzigheid van de overheid om steeds meer taken naar zich toe te trekken. Daarbij heeft zij het risico genomen om zich te vertillen aan het aantal taken en aan de emancipatie van de snel complexer wordende maatschappij. Ingevolge de eerder besproken “wet van de vereiste variëteit” is het voor een goede functievervulling immers nodig dat de overheid op alle beleidsterreinen bemenst is door bekwame lieden. Als dat lukt is regelgeving vrijwel overbodig. Daar waar dat niet lukt ontpopt de bureaucratie zich tot een regelgevingsmachine. Via die regelgeving worden complexe of te moeilijke vraagstukken afgehandeld.

Een alternatief zou een terugtredende overheid kunnen zijn. Die overheid bemoeit zich niet met dingen waar zij weinig verstand van heeft en laat ook zaken rusten, die niet noodzakelijke aandacht behoeven. Als men toch moeilijke vraagstukken wil aanpakken dan lijkt het voor de hand te liggen om een beroep op de wetenschap te doen. De politiek heeft noch voor het een noch voor het ander gekozen. Deregulering is een fictie gebleken.

In plaats daarvan wordt naar de dwingende regelgeving gegrepen. In Vrij Nederland van januari 2016 geeft Bart de Koning hiervan een mooie beschrijving. Hij maakt duidelijk dat de vrijere geëmancipeerde mens binnen de perken van zijn vrijheden moet worden gehouden en dus meer regels nodig heeft. Regels, waarvan “politici die zichzelf als technocraten presenteren, die de samenleving zo efficiënt mogelijk willen besturen”, met graagte gebruik maken. Dat hier sprake is van een methodiek waarin het doel de middelen heiligt schijnt weinig mensen te deren. Toch zijn de consequenties aanzienlijk.

In discutabele zaken volgt de waarheid immers niet uit een onderzoek van de feiten. Nee, via bindende regels wordt door de overheid bepaald wat goed en wat waar is. Deze situatie kan gemakkelijk leiden tot gemakzucht en escapisme. Want als moeilijke aangelegenheden niet door onderzoek maar per decreet worden opgelost ontbreekt de noodzaak om als overheid een lerende organisatie te zijn. Is dit escapisme de verklaring voor de waarneming van Tuchmann dat overal voortgang is geboekt behalve op bestuurlijk terrein?