CPB, SCP, PBL, KNMI, RIVM, TNO: gekooide wetenschappers die niet buiten de lijntjes mogen kleuren

Een serie artikelen van dr Pieter Lukkes, emeritus hoogleraar geografie,

over een zelfstandiger optreden van lagere overheden, geldverspilling en

aantasting van onze democratie.

NIET BUITEN DE LIJNTJES KLEUREN

Strijk en zet beroept de overheid zich op informatie die afkomstig is
van het Centraal Planbureau (CPB), het Sociaal Cultureel Planbureau
(SCP), het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) of een van de vele
andere van overheidsfinanciering afhankelijke instituten.

Deze instellingen vertegenwoordigen een enorm onderzoekspotentieel en
zijn daardoor niet weg te denken uit de belangrijke beleidsprocessen
in dit land. Betrekken we hierbij behalve de 3 hiervoor genoemde
instellingen ook nog het KNMI (Koninklijk Meteorologisch Instituut),
het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) en TNO
(Technisch Natuurwetenschappelijk Onderzoek), dan gaat het om meer dan
5000 medewerkers. Geen wonder dus dat de particuliere sector van
beleidsonderzoeksbureaus met enige jaloezie naar deze dominante en qua
toegang tot de markt bevoorrechte concurrenten kijkt. (Zie: website
VBO, Vereniging van Beleidsonderzoek)

Op deze staatsinstellingen is de “Regeling van de minister-president,
minister van Algemene Zaken, houdende de vaststelling van de
aanwijzingen voor de Planbureaus (2012)” van toepassing. Daarin wordt
gesteld, dat de bewindslieden deze bureaus geen aanwijzingen mogen
geven over de methodiek en de inhoud van de rapportages. Verder is het
belangrijk dat de eerstverantwoordelijke bewindslieden ervoor zorgen
dat er toezicht wordt gehouden op de wetenschappelijke kwaliteit en de
maatschappelijke relevantie van de Planbureaus.  In alle gevallen valt
het op dat over de zo belangrijke onafhankelijkheid van de
onderzoekers niet wordt gerept.

Uit de juist genoemde aanwijzingen en de jaarverslagen valt te ontlenen dat:
1. De organisaties deel uitmaken van ministeries.
2. De bazen (hoofddirecteuren) worden benoemd door de rijksoverheid.
In een aantal gevallen speelt daarbij de politieke voorkeur van de
sollicitanten een rol.
3. Het onderzoeksprogramma behoeft de goedkeuring van de meest
betrokken minister(s).
4. Er mag geen onderzoek worden verricht naar zaken die strijdig zijn
met het algemeen belang.
5. Er mogen uitsluitend onderzoeksopdrachten worden aanvaard afkomstig
uit overheidskringen.

Ondanks de nadruk die men graag legt op de wetenschappelijkheid van de
instituten gaat het wel om een gekooide wetenschap. Namelijk gekooid
om binnen de lijntjes van het politiek correcte te blijven. Terwijl de
essentie van wetenschap juist is, dat het wél over de lijntjes kleurt.
Deze ingesnoerde vrijheid van de onderzoeksbureaus reduceert hun
potentiële betekenis voor de maatschappij.

De diverse jaarverslagen wekken de indruk dat bij de
onderzoeksinstellingen een gevoel van isolement heerst. Veel van deze
organisaties hunkeren naar erkenning van buiten. Daarom inventariseren
zij ietwat zielig het aantal keren dat hun instelling wordt geciteerd
of in de media wordt genoemd. Zelfs het CBS doet hieraan mee. Tevens
melden diverse instellingen dat zij publieks- en mediagerichte
programma’s willen ontwikkelen.

Hier kan een bron van perverse prikkels liggen. Want het lukt het best
om de gewenste aandacht van de buitenwereld te trekken als er iets
bijzonders aan de hand is. Alleen dan kun je ook belangstelling van de
media verwachten. Dus is het wel erg verleidelijk om zoveel mogelijk
met opzienbarende, en bij voorkeur zelfs alarmerende scenario’s naar
buiten te komen. Dat scoort het best bij de pers en de politiek. In
die volgorde want de politieke aandacht wordt vaak door de pers
geïnitieerd.

De vraag dingt zich op of het gebrek aan aandacht voor bedoelde
instellingen niet een gevolg is van de eigen overproductie aan
rapporten. Neem het PBL, SCP, CPB en RIVM. Aan het internet valt te
ontlenen dat dit kwartet instellingen een jaarproductie heeft van ca.
350 rapporten. Dat betekent dus dat er gemiddeld genomen elke dag van
het jaar een nieuw rapport verschijnt.

Maar dit is lang niet alles. Want er zijn in de sfeer van de overheid,
de semi-overheid en het particuliere bedrijfsleven nog tientallen, zo
geen honderden, instellingen van onderzoek, die ook bijdragen aan de
productie van beleidsrapporten. Hier is sprake van een
onoverzichtelijke massaproductie. Voor de instellingen die in deze
mêlee van rapporten enerzijds willen opvallen bij de media of bij de
politiek maar anderzijds de gewenst wetenschappelijke scepsis en
terughoudendheid willen betrachten, ligt hier een vrijwel onbegonnen
opgaaf. Al met al een erg ongezonde toestand. Informatie verliest zijn
waarde als er sprake is van overkill. Daaruit ontstaat chaos, de
ideale voedingsbodem voor onkruid.