Commissie doelmatigheid MBO: Jongeren maken verkeerde keuzes

(tekst: advies commissie Macodoelmatigheid MBO)

Geachte mevrouw Van Engelshoven,

Met het oog op uitwerking van het Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’ geeft de Commissie macrodoelmatigheid mbo (CMMBO) u hierbij graag enkele van haar ervaringen in overweging. Deze zijn met name gericht op de beleidsvoornemens het regionaal arbeidsmarktperspectief aan te scherpen, meer ruimte te bieden voor innovatie van onderwijsprogramma’s en meer aandacht en waardering te geven aan techniek en vakmanschap in het beroepsonderwijs.

1. Aanscherping regionaal arbeidsmarktperspectief en innovatie van mbo-opleidingen

In de afgelopen twee jaar heeft de Commissie geconstateerd dat de zorgplichten arbeidsmarktperspectief en doelmatigheid bij mbo-instellingen bekend zijn, maar zij als concreet instrument van zelfregulering nog onvoldoende worden toegepast. Voor een belangrijk deel van de instellingen is de belangstelling van studenten meer leidend voor het aanbod van opleidingen dan het arbeidsmarktperspectief. Opleidingen zonder arbeidsmarktperspectief worden gestart of gehandhaafd, jongeren maken mede daardoor verkeerde keuzen. Ook het beoogde doelmatigheidsoverleg tussen mbo-instellingen, gericht op het bereiken van overeenstemming, vindt niet altijd plaats.

De Commissie stelt bovendien vast dat er te weinig samenhang is tussen macrodoelmatigheid en het innovatiebeleid. Terwijl een doelmatige organisatie van het onderwijs ruimte schept voor de innovatie die noodzakelijk is om opleidingen arbeidsmarktrelevant te houden. Een goede invulling van de zorgplichten zou daarom zijn dat mbo-instellingen door regionaal overleg met het werkveld komen tot permanente vernieuwing van opleidingen. De huidige overwegend landelijke aansturing van het innovatiebeleid, zoals de projectmatige benadering van innovatiesubsidies en de dwingende kwalificatiestructuur, staat dit echter nauwelijks toe. De Commissie beveelt daarom aan van een overwegend landelijk aangestuurd innovatiebeleid te komen tot regionaal georiënteerde innovatie door mbo-instellingen zelf. Dit vergt wel dat de kwalificatiestructuur aanzienlijk minder dwingend wordt, de vrije ruimte in de curriculumopbouw wordt uitgebreid en de instellingen die ruimte systematisch in overleg met het regionale werkveld gaan invullen. In dit kader kunnen innovatiemiddelen minder incidenteel en projectmatig worden ingezet en meer duurzaam worden gericht op programmatische vernieuwing van opleidingen. Hiermee wordt een halt toegeroepen aan de tendens om vernieuwing te zoeken in het voortdurend uitbreiden van het eigen opleidingenaanbod met nieuwe crebo-nummers,

2

keuzedelen e.d., waardoor er inhoudelijk (te) weinig verandert en versnippering en ondoelmatigheid in de hand worden gewerkt.

Een krachtiger, regionaal georiënteerde innovatiecultuur vraagt nauwe samenwerking met regionale partners op inhoud, én (dus) een sterkere inbreng van docententeams, zodat zij als volwaardige gesprekspartner voor het werkveld fungeren. Daarvoor is een majeure investering in de kwalificatie en ontwikkeling van mbo-docenten nodig. Ervaringen in het hbo hebben laten zien dat een versterking van de onderzoeksfunctie door lectoraten (in het mbo practoraten) hiervoor een doelmatig instrument is.

Wanneer, samengevat, voor het versterken van de macrodoelmatigheid van mbo-opleidingen zelfregulering door de instellingen het uitgangspunt blijft, dan stelt de CMMBO voor de uitvoering van de zorgplichten arbeidsmarktperspectief en doelmatigheid te stimuleren door dit als thema expliciet te verbinden aan de nieuwe kwaliteitsafspraken 2019-2022 voor het mbo. Dit kan op hoofdlijnen als volgt. De samenstelling van het portfolio aan opleidingen van instellingen wordt sterker dan nu verbonden aan de sociaaleconomische ontwikkeling van de regio. Op basis hiervan, en in afstemming met werkvelden en overig onderwijs, stelt de mbo-instelling strategische prioriteiten in een meerjarenagenda Inhoudelijke vernieuwing van opleidingen, o.a. om het arbeidsmarktsucces van afgestudeerden te vergroten, direct of door stapeling naar een hoger niveau. De Commissie wijst er hierbij tevens op dat de mogelijkheid van kwaliteitsborging door opleidingsaccreditatie veel meer dan de huidige kwalificatiestructuur de regionale inbedding van de vernieuwing kan bevorderen. In het kader van de kwaliteitsafspraken is de meerjarenagenda mede de basis voor een gerichte bijdrage uit de beschikbare investeringsmiddelen. Bestaande subsidieregelingen, zoals het regionaal investeringsfonds, worden zoveel mogelijk ingezet ter financiering van deze programmatische vernieuwing van het opleidingenaanbod gericht op versterking van het arbeidsmarktperspectief. Het instellen van practoraten zal hier ondersteunend aan zijn. Scholen die door innovatie investeren in het arbeidsmarktsucces van hun afgestudeerden zouden daarvoor in het kader van de kwaliteitsafspraken beloond moeten worden.
2. Meer aandacht voor vakmensen en techniek in het beroepsonderwijs

In haar advies ‘Arbeidsmarktperspectief mbo-niveau 2’ heeft de CMMBO ook breder gekeken naar oorzaken van en oplossingen voor de gesignaleerde tekorten aan mbo-technici. Sinds 2000 zien wij vele beleidsinitiatieven om meer jongeren te interesseren voor een technische- of bètaopleiding. Belangrijke elementen uit dit beleid zijn versterking van loopbaanoriëntatie en beroepskeuzevoorlichting en de ontwikkeling van doorlopende leerlijnen vmbo-mbo, zoals de Vakmanschapsroute en de Technologieroute. Desondanks zijn aantal én aandeel techniekleerlingen in de Vakmanschapsroute het afgelopen decennium flink afgenomen (Monitor 2016 Techniekpact). In de Technologieroute is het aantal én aandeel techniekleerlingen licht gestegen. Het resultaat van de inspanningen valt dus tegen.

De Commissie ziet hiervoor de volgende oorzaken. Ten eerste stromen jongeren na de basisschool door naar steeds hogere niveaus in het VO. Gevolg hiervan is dat het aantal leerlingen op met name de lagere niveaus van het (v)mbo sterk daalt. Daarnaast blijkt dat het overgrote deel van de vmbo-leerlingen op hun 13/14e jaar nog geen afgewogen beroepskeuze kan maken en daarom de keuze voor een duidelijk techniekprofiel mijdt. Voorts werken de huidige doorlopende leerroutes als een fuik: een latere switch naar (bijvoorbeeld) een meer technische opleiding komt nauwelijks voor. Tenslotte komt, mede door de
3

leegloop, de vernieuwing van het techniekonderwijs in het (v)mbo onvoldoende tot stand waardoor de aantrekkingskracht op jongeren die niet al intrinsiek techniek-gemotiveerd zijn, klein blijft. Een geïntensiveerde voortzetting van het huidige beleid voor meer (v)mbo-technici, gebaseerd op een vroege selectie en verkorte doorlopende leerlijnen, zal volgens de Commissie daarom overwegend niet succesvol zijn. De CMMBO geeft de volgende oplossingsrichtingen in overweging:

• Gelet op de vraag vanuit de arbeidsmarkt naar hoger opgeleide technici én hoger opgeleiden die technologie kunnen toepassen, is het belangrijk dat jongeren in het voortgezet onderwijs een zo hoog mogelijk niveau kunnen behalen. Jongeren op de lagere niveaus in het (v)mbo zouden (meer) tijd en gelegenheid moeten krijgen zich zo ver mogelijk te ontwikkelen via opstroom en stapelen. Hier ligt een grote onderwijskundige opgave om deze jongeren te binden en te boeien via combinaties van algemene vorming, praktijkgericht leren en, later, werken. Het is beter roc’s hiervoor de ruimte te geven dan, zoals het regeerakkoord suggereert, mbo-2 opleidingen sneller af te ronden binnen het vmbo. Uitvoering van dit voornemen zal veel jongeren de kans ontnemen via mbo-2 door te stromen naar een hoger mbo-niveau.

• Ontwerp doorlopende leerlijnen vmbo-mbo vanuit één samenhangende onderwijskundige benadering waarbij de eerste jaren gelegenheid is voor algemene vorming en praktische, bredere oriëntatie op de arbeidsmarkt en er stapsgewijs toegewerkt wordt naar specifieke beroepsvorming. Domeinprogramma’s kunnen hierin een belangrijke rol spelen (zie het eerdere advies van de Commissie), net als een sterkere uitwisseling van kennis over o.a. de arbeidsmarkt tussen het middelbaar beroepsonderwijs en algemeen voorbereidend onderwijs. De duur van zo’n leerlijn zal niet korter zijn dan die voor hogere onderwijsniveaus, individuele uitzonderingen daargelaten.

• Accepteer het dalend aantal techniekleerlingen in de Vakmanschapsroute op de lagere (v)mbo-niveaus. Het hoe dan ook in stand houden van dergelijke techniekopleidingen zal niet leiden tot meer deelname. Een goed aanbod van bbl-plaatsen door het bedrijfsleven op de aansluitende mbo-niveaus kan wel effectief zijn, zoals de Commissie eerder geadviseerd heeft. Op de hogere niveaus van het (v)mbo, de Technologieroute, zijn potentieel meer jongeren te interesseren voor technische/exacte opleidingen, mits er genoeg ruimte is voor oriëntatie, zoals bijvoorbeeld door het extra vak Technologie op de mavo (vmbo-tl) of havo.

• Bevorder vernieuwing en verbreding van techniekopleidingen op het mbo, om een bredere groep te interesseren voor opleidingen gericht op de toepassing van technologie in leefwerelden zoals zorg, woonomgeving e.d. Sluit hiervoor aan bij initiatieven binnen het onderwijs, verbindt ze, onderzoek ze op effectiviteit en bevorder verspreiding van effectieve werkwijzen. Van belang is dat het bedrijfsleven zich regionaal duurzaam weet te organiseren om bij te dragen aan de vernieuwing van beroepsopleidingen en zo de effectiviteit én de aantrekkelijkheid voor jongeren te vergroten.