Bearn Bilker: Hoe meer Overduins, hoe beter dat is voor een gezonde samenleving

(tekst: Bearn Bilker in het nieuwste nummer van het Stadsblad Liwwadders)

Hoe meer Overduins opstaan, hoe beter dat is voor een gezonde samenleving

Een verademing, wat een geweldig hoofdartikel kwam ik onlangs tegen: ‘Professionele prietpraat’ in de Leeuwarder Courant van 11 mei, geschreven door LC-journalist Irene Overduin. Hulde en nog eens hulde. Persvrijheid in optima forma, dacht ik toen ik het las. Overduin nam geen blad voor de mond, schreef waar het op stond en analyseerde scherp dat we in een tijd leven waarin we graag kool en geit sparen en dat ons sprookjes worden verkocht. Maar wat nog erger is: klanten, consumenten, lezers, kijkers worden begoocheld.

In een tijd van professionele voorlichters die ons maar wat wijs maken, is het niet meer te doorgronden wat echt is en wat niet. Haar artikel ging over winkelketen Jumbo die ons het sprookje wilde laten geloven dat er een tekort aan melk was wegens droogte op het land. De melk was duur vanwege de grasdroogte! Dat was al in april. Nu heb ik al twintig jaar ruim uitzicht op een weiland waar regelmatig koeien op grazen, dus enige kijk op de zaak mag van mij worden verwacht, maar grasdroogte in april als oorzaak van melktekort? De koeien staan dan grotendeels nog op stal. Natuurlijk, ik weet ook wel dat er dit verdere voorjaar sprake is van weinig regenval, maar om in april al te gaan beweren dat daardoor de melk duurder is? Vervolgens waren er aldus Jumbo ‘leveringsproblemen.’ De reacties op Facebook waren niet mals. Dacht Jumbo nu echt dat iedereen dit sprookje van grasdroogte en leveringsproblemen zou geloven? Pure verlakkerij. Toch waren de Jumbo schappen leeg en hoe kon dat nu? Dat lag natuurlijk aan de onderhandelingen tussen de zuivel en dit winkelbedrijf: ze konden het maar moeilijk eens worden. Maar zeg dat dan en draai er niet omheen.

Irene Overduin wilde verder op deze kwestie ingaan en vroeg als journalist naar de diepere oorzaken van het conflict over het melktekort in de schappen van Jumbo. Ze kreeg echter geen antwoord, ja ‘de marketing-robotjes’ van Jumbo (term van Overduin) gaven haar een algemeen antwoord: ‘Er was een issue, het probleem is weer opgelost’ en dat was het dan weer.

Nu gaat het er mij niet om wat daar precies aan de hand was, maar mij gaat het er nu om dat er gelukkig journalisten (dus niet alleen Overduin) opstaan die verder onderzoek doen en zaken aan de kaak stellen. Natuurlijk is dat de opgave van een journalist, zou je denken. Helaas gebeurt dat niet meer zo uitvoerig of soms helemaal niet. In het algemeen raken zulke diepgravende onderzoeksjournalisten in de minderheid. Je merkt het overal; journalisten zijn liever voorzichtig, ze sparen kool en geit en ze worden zachte heelmeesters. Maar doorgraven naar de kern van wat er aan de hand is, is en blijft de kerntaak van de journalist.

Overduin geeft regelmatig blijk van het beheersen van haar métier. In de zaak van het raadsonderzoek van de gemeente Súdwest-Fryslân over het sociaal werkbedrijf Empatec en dan met name de rol van voormalig wethouder Stella van Gent daarin, gaf Overduin blijk van een ongewone scherpe analyse over Van Gent. Daar was geen speld tussen te krijgen. Een wel heel opmerkelijke hoofdcommentaar van Overduin verscheen 1 december 2021 in de Leeuwarder Courant. Dat ging over de mensen die een vaccinatie tegen Covid-19 weigerden. Met die principiële weigering accepteerden ze op dat moment wél dat ze, als ze Covid-19 zouden krijgen, langdurige infusen met diverse stoffen in hun lichaam toegediend zouden krijgen.

Journalisten moeten scherp zijn, ons scherp houden, ons een spiegel voorhouden. Het komt ons leven, de welvaart, maar vooral de democratie ten goede. De mens is goedgelovig. Dat zie je in Rusland, dat zie je in de Verenigde Staten, waar eenzijdige tv-zenders de meest onsmakelijke verhalen de wereld insturen. Maar je ziet het ook hier in Nederland, op tv net zo goed als op de sociale media, waar extreme zogenaamde vrijheidsdenkers sommige app-groepen of eigen YouTube kanalen de meest eenzijdige informatie rondstrooien. Mensen kunnen heel gemakkelijk worden gehersenspoeld worden of om de tuin worden geleid.

Maar wat als journalisten fysiek of mentaal bedreigd worden, in hun werk, maar ook in hun privéleven? Dat gebeurt momenteel, overal, ook in Nederland. Daar moeten we ons van bewust zijn, want als journalisten (net als politici) worden bedreigd, wordt onze samenleving bedreigd. Dan komt de vraag: moeten ze (en wij) meebewegen met de opinies van wat gangbaar lijkt te worden, of blijft de journalist onafhankelijk en stelt hij zaken aan de orde?

Die vraag is niet echt moeilijk te beantwoorden. Wanneer er voorzichtig geopereerd wordt door de journalist, hij meebeweegt, geen zaken echt diep analyseert, dan kun je het wel schudden. Dan regeren de zachte heelmeesters. Journalisten, commentatoren, politieke analytici hebben een wezenlijke taak om het cement van de democratie en samenleving stevig te houden. Daarom: blijf scherp. Toegeven aan tendensen haalt niets uit. De ander gaat er mee aan de haal en de democratie wordt nog meer uitgehold.

Wat zich momenteel in Rusland afspeelt, waar de pers gewoon monddood is gemaakt; wat zich in de Verenigde Staten afspeelt met het trumpisme, het is allemaal zorgwekkend. Maar pas op: ook in gemeenteland doen zich tendensen voor, zoals Overduin regelmatig illustreert in haar commentaren: we worden in slaap gesust met mooie antwoorden door voorlichters, we willen geen drukte en zelf zijn we niet meer scherp op wat er echt aan de hand is, want wie wil er nu opgescheept worden met moeilijke problemen? Maar problemen niet echt oplossen, of ze mooier voor te doen dan ze zijn, of ze wegmoffelen, betekent de aantasting en op den duur het einde van de democratie. Anderen gaan er dan mee vandoor, meestal uit andere, en soms eigen belangen dan het algemeen belang.

Hoe meer Overduins er opstaan, hoe beter dat is voor het onderhouden en het gezond houden van de samenleving en juist dáár heeft iedereen baat bij.

Bearn Bilker 23 mei 2022