UPDATE Goede journalistiek verdient meer moed – Mediahuis staat voor nog onopgeloste problemen

Door Andries Veldman (onderin: update)

Het merkwaardigste bij overnames van mediabedrijven is dat het bijna nooit gaat over de inhoud, de journalistiek. Ook nu bij de voorgenomen overname van de noordelijke uitgever NDC Mediagroep (Leeuwarder Courant, Dagblad van het Noorden en Friesch Dagblad) door het Vlaamse Mediahuis (in Nederland eigenaar van: NRC, nrc.next, De Telegraaf, Metro, Noordhollands Dagblad, Gooi- en Eemlander, Limburgs Dagblad) staat de core business, de journalistiek, nauwelijks ter discussie. Dat is natuurlijk niet zo heel vreemd wanneer de artikelen die over de overname verschijnen door de eigen journalisten worden geschreven. Zij gaan ervan uit dat alles bij het oude blijft, dat hopen ze tenminste. Wishful thinking voert de boventoon. Men vindt bevestiging in de opvattingen van Marcel Broersma, hoogleraar Media en Journalistieke Cultuur en schrijver van het jubileumboek over 250 jaar Leeuwarder Courant (Beschaafde vooruitgang, de wereld van de Leeuwarder Courant 1752-2002). Maar is het wel zo slim om journalistiek alles bij het oude te laten, nu aantoonbaar ook dit deel van de onderneming niet heeft bijgedragen aan herstel en vertrouwen?

De Groene Amsterdammer

Het is jammer dat deskundige Broersma niet wat verder aan de tand is gevoeld, want in De Groene Amsterdammer kwam hij in 2012 met zeer behartigenswaardige teksten. Volgens Broersma behoeft de journalistiek een kritische zelfreflectie; ze is haar monopolie kwijt. Het publiek slikt wat de verslaggever zegt niet meer voor zoete koek en sprokkelt op internet zijn eigen waarheid bij elkaar. De woorden van Broersma zijn acht jaar later actueler dan ooit en dit gegeven stelt de nieuwe eigenaar Mediahuis voor nog onopgeloste problemen.

Internet zou wel overwaaien

Mediahuis, zo lezen we, wil vooral fors inzetten op internet. De vraag is: wie gaat hierbij helpen? Wie de activiteiten van de noordelijke uitgever NDC op dit terrein beziet, wordt hier niet vrolijk van. Sinds 1994 beschikt Nederland over het internet en in al die tijd is de uitgever op dit terrein allerminst succesvol gebleken. Men, niet alleen NDC, experimenteert maar raak. De eerste tien jaar werd internet weggezet als iets wat zou overwaaien. Met dedain werd er over het nieuwe medium gesproken. De liefhebber op de redactie die zich over dit fenomeen boog, werd in het rommelhok opgeborgen en met de nek aangekeken. Miljoenen werden verkwist. Bij uitgever Perscombinatie (destijds: Volkskrant, Trouw en het Parool) wenst men niet meer herinnerd te worden aan het drama rond het internetproject PIM (PCM Interactieve Media). Onder leiding van Peter van Dijk, oud-hoofdredacteur van het AD, werden er tientallen miljoenen verspeeld.

Krant van Toen nimmer vercommercialiseerd

Al die tijd hebben deze mediabedrijven kansen gemist om klanten en ondernemers aan zich te binden door het ontwikkelen van specifieke internetplatformen voor journalistiek interessante facetten van bijvoorbeeld thema’s als sport, geschiedenis, consumenten- en ombudszaken. Inspanningen die ertoe hadden kunnen bijdragen de journalistieke kwaliteit te schragen. Op het portaal De Krant van Toen van de Leeuwarder Courant, in samenwerking ontwikkeld met geschiedenisinstituut Tresoar, en met forse subsidies ondersteund, is nimmer een commerciële component losgelaten. Zo werden er meerdere kansen gemist. De Friese Pers, voorloper van NDC, liet Bob Crébas uit Emmeloord, de bedenker van Marktplaats, voor de deur staan. De directie doorzag het belang van zijn aanbod niet. Crébas, later multimiljonair door verkoop van zijn handelswebsite aan het Amerikaanse eBay (voor 224 miljoen euro), was in de Sixmastraat niet eens welkom voor een bakje koffie. Hij paste er dan ook voor om zijn autobiografie Iedere dag vrij! te laten uitgeven bij de Friese uitgeverij.

Journalistiek boet in aan relevantie

We keren even terug naar Broersma, want wie kan het beter vertellen dan een hoogleraar die ooit verslaggever was bij de Leeuwarder Courant? De bundel Rethinking Journalism van Marcel Broersma bevat een boodschap die veel journalisten liever niet horen: de journalistiek moet onder ogen zien dat de wereld waarin zij functioneert fundamenteel is veranderd. Aanpassing is noodzakelijk om relevant te blijven. Broersma zegt: ‘Dan zegt de branche: als we nu maar een beter businessmodel vinden, of beter leren omgaan met internet of als we het financieringsprobleem nu maar oplossen, dan komt het wel goed. Maar het probleem is fundamenteler dan vaak wordt aangenomen. Want er is een crisis aan gekoppeld die veel minder aandacht krijgt: een crisis van legitimiteit. Dat is onder journalisten een veel minder populair onderwerp.’ En, zegt Broersma: ‘Het gezag van journalisten bladdert zienderogen af. De journalistiek boet in aan relevantie. Haar traditionele manier van werken is een sta-in-de-weg geworden.’

Koninklijk bezoek

Wie de krant van vrijdag 18 september openslaat, wordt geconfronteerd met maar liefst drie pagina’s over het koninklijk bezoek aan het zuidoosten van Friesland. Alle prominenten trekken voorbij. Kosten noch moeite worden gespaard om hun schreden te volgen. De bijgeleverde teksten zijn journalistiek gezien van nul en generlei waarde, want ons staatshoofd heeft niks nieuws gezegd, noch nieuwe inzichten tentoongespreid. Het blijft, het kan ook niet anders vanwege zijn staatsrechtelijke rol, bij het uitdelen van obligate complimenten. De koning zit zogezegd gemuilkorfd in zijn gouden kooi. Wat het idee achter de brede belangstelling voor het bezoek van het staatshoofd (de regionale omroep maakt het in verhouding nog bonter) is, wordt niet geheel duidelijk.

Wat zou Gert Ysebaert hier nou van vinden?

Je vraagt je onwillekeurig af: wat zou Gert Ysebaert hier nou van vinden? De topman van Mediahuis heeft zich misschien op de hoogte gesteld van de Friese geschiedenis en zal, evenals vele Friezen, deze verering van de monarchie met moeite kunnen begrijpen. Zo zullen er meer journalistieke keuzes zijn die vraagtekens bij de Belgen zullen oproepen. Bijvoorbeeld over het karige gebruik van de Friese taal in de krant.

Media laten zich van het bord spelen

Titels blijven bestaan en houden hun uitstraling, zo blijkt uit eerdere overnames door Mediahuis. Maar in journalistiek opzicht zal er toch wel stevig aan de boom moeten worden geschud? Want waar de krant zich na het opkomend fenomeen internet voornam om zichzelf opnieuw uit te vinden, blijkt dit in de praktijk slechts beperkt te zijn gebleven tot het randgebeuren: verschijningstijdstip, kleiner formaat en spielerei op het internet. Over het opnieuw veroveren van gezag en het ter discussie stellen van de respectloze behandeling van media door overheden door traineren, zich onbereikbaar te houden en mystificatie, blijft het muisstil. Men laat zich moeiteloos van het bord spelen, waarbij de keuze om lezers naar de mond te praten niet helpt.

Bestuurders halen de ophaalbrug omhoog

Het zou toch niet al te veel moeite moeten kosten om bestuurders van overheden op hun vestje te spuwen dat zij, om eens een gewichtig woord te gebruiken, de democratie geen dienst bewijzen zoals zij nu opereren. In Friesland kraken veel gemeenten in hun voegen. Op diverse terreinen is de stormbal gehesen. Maar daar waar openheid en transparantie over de bestuurlijke gang van zaken met de mond worden beleden, halen deze bestuurders het liefst zo snel mogelijk de ophaalbrug omhoog om zich te verschansen achter hun pr-medewerkers, woordvoerders en spindoctors, die met loze teksten het veld in worden gestuurd. Het zou in Friesland allang een gezamenlijke streven van hoofdredacteuren hebben moeten zijn om deze wanorde aan de kaak te stellen. Dat een dergelijke actie uitblijft zegt iets over de hedendaagse krantenleiders. De angst voor echte verandering binnen media is groot en de verantwoordelijke politieke bestuurders hierop aanspreken is nog groter. Conservatieve krachten voeren er de boventoon. Goede journalistiek verdient meer moed.

NDC door diepe dalen

In de afgelopen tien jaar is uitgever NDC Mediagroep door diepe dalen gegaan. Het ene rampopperhoofd volgde het andere op. We herinneren ons nog de flamboyante Jan de Roos, die zich in gedachten al als topman zag van het gefuseerde Perscombinatie (de Volkskrant, Trouw en Het Parool) en NDC. Het feest ging niet door. Met letterlijk klamme handen stond hij op 27 mei 2010 op het podium in het atrium van de Leeuwarder Courant om de nieuwe Manroland drukpers van Duits-Zwitsers fabricaat (investering 32 miljoen euro) in te luiden. Nog geen week later blies hij, tot verbazing van velen, de aftocht. Vervolgens zou hoofdredacteur Hans Snijder het medicijn toedienen om de krant via het internet een stevige partij mee te laten blazen. Bij de regionale Omrop Fryslân werd op de dag van Snijders’ benoeming gebak uitgedeeld, zo blij dat was men van hem af te zijn. Snijder slaagde niet in zijn missie. Aan welk rampopperhoofd wil men aan de Sixmastraat ook liever niet meer herinnerd worden? Geert-Jan van der Snoek trad aan als eerste man bij de noordelijke uitgever en gaf als oud-marineman zijn visie in maritieme termen. In een interview zei hij: het schip vertrekt klokke acht. Wie te laat is, vaart niet mee. Of er voldoende meel aan boord is, zien we wel op open zee. Stipt op tijd klinkt de scheepstoeter en dan gaan de trossen los. Zin in, hoorde je hem denken. Enige tijd later was Van der Snoek vertrokken naar de Telegraaf, en even daarna was het geheel exit uit krantenland. Moeten we het nog over Gert-Jan Oelderik en Hans Voorn hebben?

Krantenorganisaties zijn wereldvreemd en conservatief

Eric van Veenstra, voormalig interim-directeur en uitgever van het Friesch Dagblad, liet er enkele jaren geleden op liwwadders.nl geen misverstand over bestaan dat de investering van tientallen miljoenen door de nieuwe aandeelhouders Friesland Bank Oranjewoud in NDC Mediagroep een risicovolle onderneming is. Ook anderen in de mediawereld keken op van de opmerkelijke investering die het fonds FB Oranjewoud van plan was te doen. Een belangrijk deel van de revenuen van de omgevallen Friesland Bank in de nieuwe krantenorganisatie pompen, vinden zij onverantwoord. Van Veenstra (werkzaam geweest voor diverse uitgeverijen in binnen- en buitenland, waaronder in België, Noorwegen, Japan en de Verenigde Staten) vertelde in hotel de Wijnberg in Bolsward dat krantenorganisaties, hoe paradoxaal het ook klinkt, ten diepste wereldvreemd en conservatief zijn. Alleen als ze daartoe worden gedwongen zijn ze bereid tot verandering. Hij doelde op de luiheid bij directies, die ingegeven werd door de monopoliepositie op nieuws en advertenties, een gegeven dat garant stond voor een jarenlange zorgeloze aanwas van het kapitaal. Kapitaal dat zelfs bij vooruitbetaling (abonnementen) werd voldaan. Dat laatste kan Douwe Keizer, oud-commissaris van de Friese Pers, beamen. ‘We hadden zoveel geld op de bank dat we nauwelijks wisten wat we ermee moesten doen.’ De verkoop van NDC door FB Oranjewoud en Je Maintiendrai verbaast hem niet echt. Van de morele intenties van FB Oranjewoud heeft Keizer geen al te hoge pet op. ‘FB Oranjewoud is gewoon een beleggingsclub en de bijlage Sneon en Snein heet bij ons thuis al jaren Sneu en Snein.’

Er komen krantensnuffelaars

Volgens mediaprofessor Piet Bakker zal Mediahuis niet alleen reorganiseren maar ook journalistiek ingrijpen. Piet Bakker, in een reportage over de voorgenomen overname in de LC: ‘Er komen krantensnuffelaars uit België, jullie gaan nog wat beleven.’ Algemeen hoofdredacteur Evert van Dijk geloof hier niet in en verwacht dat alles bij het oude blijft. ‘De redacties bepalen zelf welke verhalen ze plaatsen, uit welke bronnen ze putten.’ De grap ging bij NDC jarenlang, aldus de reportage, over de twee Belgen die op het bankje bij de hoofdingang zaten te wachten tot ze naar binnen konden. De Belgenmop behelst nu een bankje dat te klein zal blijken te zijn om aan een ieder die wars is van verandering een zitplaats te verschaffen. Het is moeilijk voor te stellen dat Ysebaert en zijn snuffelaars níet zullen ingrijpen.

==========================================

Waar ging het mis met cashcow Friese Pers?

Waar ging het mis met de cashcow Friese Pers? Dat heeft vooral te maken met een andere opvatting van bedrijfseconomie. Het model dat jarenlang hoogtij vierde bij de productie van een balpen is losgelaten. Voorheen leerde je dat de kostprijs van een pen wordt bepaald door de grondstof, productiekosten, opslag, vervoer en een beetje winst. Dat model is vervangen door: wat een gek ervoor geeft. De vraagprijs heeft zich totaal losgezongen van de productieprijs. Bij mediabedrijven is dat niet veel anders. Hier werd een min of meer ideële eigenaar geruisloos vervangen door op eigen belang gerichte bestuurders die het bedrijf zagen als vehikel om te scoren. Journalist Joost Ramaer beschrijft in de Geldpers – De teloorgang van het mediaconcern Perscombinatie, hoe na zestig jaar idealisme een van ’s lands grootste uitgeverijen uitgeleverd werd aan de Britse investeerder Apax. Enkele jaren later was Perscombinatie ruim 100 miljoen armer en 300 miljoen aan schulden rijker. Er was binnen het concern slechts één journalist die vraagtekens bij de overname stelde. Ook bij NDC, de erfopvolger van de Friese Pers, vlogen de miljoenen het raam uit richting particulieren die vooral aan zichzelf dachten.

===================

Reactie Rimmer Mulder (oud-hoofdredacteur Leeuwarder Courant)

Aardig kritisch stuk op Liwwadders. Bij één van je vele waarnemingen blijf ik steken. Je schrijft dat bij de uitgevers de eerste tien jaar alleen met dédain over internet werd gesproken. In dezelfde alinea meld je dat er miljoenen zijn verkwist met experimenten. Dat kan volgens mij niet beide waar zijn. Dat is het ook niet. Er waren in de jaren negentig grote verwachtingen over internet en daarom zijn er tientallen miljoenen geïnvesteerd. Peter van Dijk was niet iemand die je in een rommelhok kon stoppen. Bij Wegener haalden ze Maurice de Hond binnen. Zonder succes omdat (bijna) iedereen zich helemaal verkeek op de verdienmodellen, ook de gerenommeerde grote adviesbureaus, zeg maar de Berenschotten en  McKinsey’s

Goede zondag verder.

foto: Harrie Muis