Patrick van Schie (Teldersstichting): Vrouwenkiesrecht eind 18e eeuw al in Dokkum en Leeuwarden

Verslag lezing Patrick van Schie over vrouwenkiesrecht in kookatelier De Kleyne Sint Jacob in Leeuwarden
Voor ‘Liwwadders’ op woensdag 8 januari 2020

Deze avond sprak Patrick van Schie, historicus en directeur van de TeldersStichting, het wetenschappelijk bureau ten behoeve van het liberalisme, gelieerd aan de VVD. Hij heeft samen met Fleur de Beaufort van dezelfde stichting een boek geschreven dat vorig jaar is gepubliceerd, een eeuw nadat vrouwen in Nederland actief kiesrecht kregen, oftewel het recht naar de stembus te gaan. Maar volgens hem was deze lezing in 2020 niet een jaar te laat want het is nu wel precies een eeuw geleden dat voor het eerst vrouwen daadwerkelijk hun stem konden uitbrengen. Dit gebeurde in Zuid-Limburg: vanwege een grenscorrectie waren daar toen nieuwe gemeenteraadsverkiezingen nodig. Twee jaar later, op 5 juli 1922, konden alle Nederlandse vrouwen voor het eerst hun stem uitbrengen tijdens Tweede Kamerverkiezingen.

Toch, zo zei Van Schie, komt aan Leeuwarden, met Dokkum, een eervolle vermelding toe. In deze beide Friese steden waren sommige vrouwen – te weten weduwen en zelfstandig wonende ongehuwde vrouwen – al eind 18e eeuw stemgerechtigd in de Bataafse Republiek. Stemmen geschiedde destijds nog door samenkomst van alle stemgerechtigden op een plein. Daar ook te moeten verschijnen werd voor deze vrouwen te ruig geacht. Daarom konden vrouwen hun stem per brief uitbrengen, net als zieke mannen. Dit kiesrecht ging begin 19e eeuw weer verloren.

De lezing van Van Schie bevatte tal van leuke weetjes. Zoals dat de eerste pleidooien voor gelijke rechten al in de 17e eeuw werden gepubliceerd, 2½ tot 3 eeuwen voordat vrouwen in Europese landen kiesrecht kregen. Of dat in België en Frankrijk vrouwen pas na de Tweede Wereldoorlog kiesrecht kregen, niet zoals Nederland na de Eerste Wereldoorlog. Wie had gedacht, zoals enkele toehoorders, dat dit aan het katholicisme lag, vergist zich. Omdat politici in die landen dachten dat de katholieke partijen het meest profijt zouden hebben van het vrouwenkiesrecht, waren in deze landen katholieke politici voor terwijl veel liberalen en socialisten zich juist verzetten.

In Nederland waren de liberalen principiëler. De socialisten waren op zich wel voor vrouwenkiesrecht, maar hun leider Troelstra gaf voorrang aan algemeen kiesrecht voor mannen boven vrouwenkiesrecht. Het verzet kwam in ons land van de confessionelen. De antirevolutionairen waren het felst tegen vrouwenkiesrecht gekant, de katholieken waren er ook tegen maar zagen er geen beginselkwestie in.

Dat de meeste katholieke Kamerleden in 1919 ineens ‘om’ gingen, kwam door de faliekant mislukte poging van Troelstra een revolutie in ons land teweeg te brengen. De katholieke Kamerleden veronderstelden dat vrouwen ordelievender waren dan mannen, en ‘reiner van zeden’. Toekenning van het kiesrecht aan vrouwen zou een dam opwerpen tegen voor de revolutiegezinde partijen. Bij de Tweede Kamerverkiezingen in 1922 wonnen de confessionelen fors, waarschijnlijk omdat vrouwen meer op die partijen stemden. Zij beloonden dus partijen die zich het langst tegen het vrouwenkiesrecht hadden verzet.

Meer lezen over de vroegste pleidooien voor vrouwenkiesrecht, de strijd in andere Europese landen en de totstandkoming van het vrouwenkiesrecht in Nederland? Koop dan: Fleur de Beaufort en Patrick van Schie, De liberale strijd voor vrouwenkiesrecht (uitgeverij Boom; Amsterdam, 2019) 270 rijk geïllustreerde pagina’s in kleur, € 27,50; ISBN 9789024427178 bij www.boomgeschiedenis.nl

foto: premier Mark Rutte ontvangt het eerste exemplaar van De liberale strijd voor vrouwenkiesrecht van Fleur de Beaufort en Patrick van Schie