Elfstedentocht in Oorlogstijd 40-45 in het Fries Museum

(tekst: Fries Museum)

Zaterdag 17 januari opent Johannes Lolkama, historicus en auteur van het boek �It sil heve 100 jaar Elfstedentocht �, de tentoonstelling Elfstedentocht in Oorlogstijd. Centraal thema in de presentatie is de invloed van de Tweede Wereldoorlog en de bezetter op het verloop en de organisatie van de Elfstedentochten die in 1940, 1941 en 1942 verreden zijn. Aanleiding is het 100-jarig bestaan van de Vereniging �De Friesche Elf Steden� in 2009. De expositie die het Fries Museum / Verzetsmuseum Friesland presenteert, duurt tot en met 7 juni 2009.

Op 2 januari 1909 werd de eerste offici�le Elfstedentocht verreden. Op 15 januari van datzelfde jaar werd ook de �Vereniging De Friesche Elf Steden� opgericht. De tentoonstelling Elfstedentocht in Oorlogstijd vertelt het specifieke verhaal van de Elfstedentochten in de context van de Tweede Wereldoorlog. In de periode 1940-1945 zijn drie Elfstedentochten op rij verreden, uniek in de geschiedenis van de tocht der tochten. Vlak voor het uitbreken van de oorlog vond op 30 januari 1940 een barre Elfstedentocht plaats. Tijdens de oorlog is de tocht twee maal verreden. Op 6 februari 1941 won Auke Adema uit Franeker, op 22 januari 1942 won Sietze de Groot uit Weidum. Wat waren de specifieke omstandigheden waaronder deze tochten plaatsvonden? Maar vooral, wat was de invloed van de oorlog en van de bezetter, nazi-Duitsland, op het verloop en de organisatie van deze tochten?

De Elfstedentocht van 1941 is een van de onderwerpen in de tentoonstelling Elfstedentocht in Oorlogstijd. Tijdens de tocht is het verboden te demonstreren of om volksliederen te zingen. De Duitse bezetting veroorzaakt problemen op het gebied van vervoer en huisvesting. Er rijden minder treinen en veel hotels zijn in beslag genomen door de Duitsers. Aan de andere kant verloopt de tocht voorspoedig en is het een visitekaartje van Friesland. Ondanks bezetting en oorlog gaat het dagelijks leven gewoon door.

Elfstedentocht in Oorlogstijd geeft een kernachtige schets van de relatie tussen nazi-Duitsland en sport en behandelt in het kort hoe in Nederland en Friesland sport in oorlogstijd plaatsvond, inclusief de nationaal-socialistische sportopvattingen die hier leefden. Aan de hand van filmbeelden, foto�s, krantenartikelen en Elfstedentocht-relikwie�n krijgt de bezoeker bijzondere wetenswaardigheden gepresenteerd over de �oorlogstochten�. Het gaat over winnaars en over het weer, over de schaatsen, de kleding en over de veranderingen. En de oorlog is merkbaar. Zo bezoeken Duitse autoriteiten de tocht van 1941 en zijn onder de indruk van de kracht en het doorzettingsvermogen van de schaatsers. Tijdens de Elfstedentocht van 1942 is de schaarste van de oorlog duidelijk voelbaar. In ruil voor een bed moet de schaatser voedselbonnen en/of eten meebrengen naar het logeeradres.