Liuwe Westra: Fries dammen is eigenlijk helemaal niet zo Fries

(tekst: ingezonden door Liuwe Westra)

Fris en flitsend dammen

De tweekamp tussen Jan Groenendijk en Roel Boomstra krijgt veel bekijks. En terecht. Het dammen is een schitterende denksport, die een prominent podium meer dan verdient. Het spel is, zoals het hoort, eenvoudig te leren en moeilijk te winnen, en is nog altijd niet door computers gekraakt. En zelfs al zou dat een keer wel gebeuren, dan blijft een tweekamp tussen twee toppers een adembenemend duel.

Toch zit er aan deze tweekamp een aantal aspecten, die op één of andere manier hardnekkig in de schaduw blijven. In dit stuk wil ik proberen juist deze, volgens mij voor de damsport belangrijke, zaken óók iets meer in de spotlights te plaatsen.

Internationaal??

Laat ik beginnen met de veelgehoorde kreet dat Harm Wiersma nu eindelijk een opvolger zou krijgen. Dat is natuurlijk onzin. Wiersma verloor zijn wereldtitel in 1984 aan Anatoli Gantvarg, en Gantvarg is dus de opvolger van Wiersma. Dat is inmiddels meer dan 30 jaar geleden.

Iets anders is, dat het nu zeker lijkt dat er opnieuw een wereldkampioen internationaal dammen aan komt met de Nederlandse nationaliteit. Die wordt echter niet de opvolger van Wiersma, maar van Alexander Georgiev. Natuurlijk zullen velen het geweldig vinden dat de nieuwe wereldkampioen Nederlander is. Er zijn tenslotte een kleine 200 soevereine staten, dus de kans op een wereldkampioen met hetzelfde paspoort als u en ik is dan niet zo groot.

Maar is dat zo? Wie de lijst van wereldkampioenen internationaal dammen doorneemt, ontdekt al snel dat het iets anders ligt. De eerste 70 jaar van het officieel geregistreerde wereldkampioenschap zijn de wereldkampioenen meestal Fransen en soms Nederlanders. Pas in 1956 wordt een Canadees met een Franse naam wereldkampioen, waarna direct de Russen het overnemen. Pas in 1972 lukt het de Nederlander Ton Sijbrands de Russische hegemonie te doorbreken, en daarna is het wereldkampioenschap praktisch een Russisch-Nederlands onderonsje.

Wat is er aan de hand? Het zogenaamde internationale dammen kent in feite slechts drie geografische concentraties: Nederland, Rusland (of de vroegere Sowjet-Unie) en het vroegere Frans-Afrika. Buiten deze gebieden om wordt het internationale dammen slechts door enkelingen beoefend. In verreweg de meeste gebieden waar er wordt gedamd (Europa en Noord- en Zuid-Amerika) damt men op 64 velden (dus op een schaakbord), en dan ook nog volgens allemaal verschillende ‘nationale’ regels: Spaans, Italiaans, Tsjechisch, Engels, Amerikaans, Braziliaans, Turks, om de belangrijkste te noemen. Ook in Rusland damt 99% van de spelers op een schaakbord – het dammen op het ‘grote bord’ wordt daar in verhouding slechts door een handjevol mensen beoefend.

Het ‘grote bord’ van 100 velden, dat wij een dambord noemen maar dat dus in de meeste speelgoedwinkels ter wereld niet eens te koop is, is een uitvinding die ergens in de Lage Landen moet zijn gedaan tussen 1500 en 1600. Het oudste bewaarde dambord van 100 velden stamt uit 1696 en bevindt zich in het Westfries Museum te Hoorn. Op zeker moment werd dit ‘grote bord’ ook geïntroduceerd in Parijs (waarschijnlijk tussen 1720 en 1730), en toen ging Frankrijk voor een groot deel ‘om’. De Fransen namen het grote bord mee naar hun koloniën in Afrika. En de Russen hebben het dammen op het ‘grote bord’ in de 20ste eeuw geadopteerd om de wereld te laten zien dat het Sowjet-systeem in principe in iedere sport kampioenen kon kweken. Inmiddels is het dammen in Frankrijk zo goed als uitgestorven, en zo blijven er dus drie centra van ‘internationaal’ dammen over. Maar dat internationale is dus maar betrekkelijk.

De ontbrekende kampioen

Er zijn dus veel meer Nederlanders die internationaal dammen dan Russen, dus wat dat betreft werd het tijd dat het kampioenschap deze kant weer eens uit kwam. Toch zou een Nederlandse wereldkampioen allerminst een zekere zaak zijn, als regerend wereldkampioen Alexander Georgiev zich niet had teruggetrokken. Vanwaar deze opmerkelijke stap?

Georgiev heeft hierover zelf openheid van zaken gegeven tijdens een interview met het Friesch Dagblad in maart 2016. Ik citeer: “Geen uitdaging meer in internationaal dammen, wel in Fries dammen.”

Inderdaad: regerend wereldkampioen ‘internationaal dammen’ heeft zich de afgelopen jaren op een nieuwe variant gestort: het Friese dammen. Wat is Fries dammen precies, en wat vindt Georgiev er zo aantrekkelijk aan?

Om voor zover mogelijk de schijn van chauvinisme te vermijden: ‘Fries dammen’ is eigenlijk helemaal niet zo Fries. De naam ‘Fries dammen’ is ook niet door Friezen bedacht, maar door Hollanders, en dat ook nog maar relatief kort geleden. Het geval wil namelijk, dat er naast de tientallen varianten van het damspel op het ‘kleine bord’ van 64 velden ook twee varianten op het ‘grote bord’ van 100 velden bestaan. Deze twee varianten staan nu bekend als ‘internationaal’ en ‘Fries’. Maar die benamingen zijn nog maar jong, en dekken de lading niet.

Het eigene van het ‘Friese’ dammen is dat men niet alleen diagonaal slaat, maar ook rechtuit en overdwars, dus horizontaal en verticaal. Men kan dus in twee slagen (bijna) aan de andere kant van het bord zijn. Waarschijnlijk is het ‘Friese’ dammen ouder dan het ‘internationale’ spel, en is het de oorspronkelijke variant die hoort bij het ‘grote’ bord. Het moet zich met het ‘grote’ bord hebben verspreid over Europa, en was in de 18de en 19de eeuw onder verschillende benamingen bekend in Holland, Engeland, Duitsland, Frankrijk en Scandinavië. Toen het in Parijs aankwam, stootte het op het oude Franse damspel, dat met uitsluitend diagonale slagen op het ‘kleine’ bord werd beoefend. Uit deze ontmoeting is na een tijd van experimenteren het ‘internationale’ spel ontstaan: men hield het ‘grote’ bord, maar koos ervoor te stoppen met de rechte slag. Nog tenminste twee eeuwen daarna werd er in Holland op twee manieren gedamd: met alleen de schuine slag, of op de ‘Friese’ manier met rechte en schuine slagen. Pas toen deze manier van spelen in Holland was uitgestorven, begon men dit spel, dat in Fryslân nog wel werd en wordt beoefend, ‘Fries dammen’ te noemen.

Het aantrekkelijke van dit ‘Friese’ dammen is de smalle remisemarge. Een voordeel van één schijf is meestal genoeg voor winst; twee dammen tegen één staat gelijk aan een overwinning. In het ‘internationale’ dammen is een voordeel van twee schijven, zoals bekend, nog altijd niet genoeg voor de winst, en is het eindspel van drie dammen tegen één in principe remise.

Dit is ook al eeuwen bekend. Rond 1780 schreef de Franse dammer Manoury reeds: Deze vorm van dammen is in essentie een remisesport. Ook anderen lieten zich in deze trant uit, waaronder de eerste Nederlandse wereldkampioen Herman Hoogland. Hij was ook de eerste, die de internationale damwereld wees op het voordeel van het ‘Friese’ dammen. Het past geheel en al in deze lijn, dat zittend wereldkampioen Georgiev geen uitdaging meer ziet in het ‘internationale’ dammen. Een wedstrijdsport vraagt om een winnaar en een verliezer. Als men bij het schaatsen een voorsprong van 3 meter zou moeten hebben bij de finish om zich winnaar te mogen noemen, en één van 2 meter tot de uitslag ‘remise’ zou leiden, zou Thialf de deuren wel kunnen sluiten.

Fris, Fries en flitsend dammen

Het Friese dammen is wereldwijd gezien een kleine sport, maar het heeft grote potentie als wedstrijdsport. Dat bewijst de keuze van Alexander Georgiev, die zich waarschijnlijk nu al weer aan het voorbereiden is op het toernooi Fryslân Open 2017 te Franeker. Ik vind dat de organisatoren van de tweekamp Boomstra – Groenendijk op dit moment een topprestatie leveren. Ze doen er alles aan de krachtmeting niet te laten verzanden in een remisegebeuren. Ook de twee kandidaten zelf zijn zich terdege van dat gevaar bewust, en passen hun speelstijl daarbij aan. Commentator Auke Scholma toont op sublieme wijze de diepgang van het spel. Maar al deze dammers kunnen er samen niets aan veranderen, dat het ‘internationale’ dammen een veel te grote remisemarge bezit. Dat is ook niemand aan te rekenen. Het is allemaal het gevolg van het feit dat men in 1730 in Parijs heeft besloten, op het nieuwe ‘grote’ bord te dammen met alleen de ouderwetse schuine slag, die eigenlijk op het ‘kleine’ bord thuishoort.

Maar het kan dus anders. Dat bewijst niet alleen de keuze van Georgiev, maar ook het succes van enkele recente Friese initiatieven op damgebied. Zo stelt zich het provincale initiatief Fryske Sport yn dyn klasse ten doel, alle Friese basisschoolleerlingen minimaal één keer de verschillende typisch Friese sporten te laten beoefenen. Overal in de provincie worden nu clinics gegeven, waar de kinderen onveranderlijk enthousiast vandaan komen. Zelf heb ik aan een tiental van deze clinics mee mogen werken, en ik heb nog nooit een kind het oordeel ‘saai’ over het dammen horen vellen.

Maar u kunt het ook zelf proberen. Het Dambûn Frysk Spul heeft samen met de provincie een tweetal apps laten ontwikkelen, die het ieder die in het bezit is van smartphone of tablet mogelijk maken het ‘Friese’ dammen te leren kennen. Dammen op deze apps is ‘zelflerend’. Men kan spelen tegen de app, of op het scherm met een tegenstander in dezelfde ruimte, of online. Er zijn twee varianten: ‘Fries dammen’ en ‘FRYSK’. De laatste variant laat u spelen met slechts vijf tegen vijf schijven. In het ‘internationale’ spel is dit potremise, in het ‘Friese’ spel nog steeds een strijd op het scherpst van de snede. Beide apps zijn gratis.

Willen we daarmee het ‘internationale’ dammen verdringen? Allerminst. Het ‘internationale’ dammen is een subtiel spel met grote diepgang, dat het verdient beoefend te blijven worden. Voor problemisten is het een eldorado. Maar als wedstrijdsport heeft het een handicap, die het ‘Friese’ dammen niet heeft. Ik gun het Alexander Georgiev, Roel Boomstra en Jan Groenendijk alle drie dat ze nog eens een match mogen spelen om de wereldtitel ‘Fries’ dammen.

Dat moment is misschien dichterbij dan we denken. Wie het filmpje van Telesport op de link http://wqd.nl/DZPt bekijkt, ziet precies op 1 minuut en 20 seconden dat er een Friese slag wordt uitgevoerd. Inderdaad, zelfs op het wereldkampioenschap internationaal dammen wordt er Fries gespeeld. Een teken aan de wand?

Liuwe H. Westra
voorzitter Dambûn Frysk Spul

Fries dammen