Oudermishandeling vaak uit onmacht en ontspoorde mantelzorg

Ouderenmishandeling vaak gevolg van ontspoorde mantelzorg ‘Ik wilde voor haar zorgen, haar niet in de steek laten’

Hij deed het niet uit woede, niet uit wraak, niet uit rancune. Het klinkt gek, maar Kees Koelma (70) bond zijn vrouw Ypie aan de radiator uit liefde en bezorgdheid. ‘Ze was verward, liep steeds van huis weg. Ik wist niet meer wat ik moest’, zegt hij hierover. De zaak van Kees en Ypie staat niet op zichzelf. Lichamelijke mishandeling, psychische mishandeling, verwaarlozing, seksueel misbruik, financiële uitbuiting en schending van de rechten… Eén op de twintig ouderen wordt mishandeld. De oorzaak? In veel gevallen onmacht en ontspoorde mantelzorg.

Tekst: Ellen de Ruiter

Eén op de twintig…

Dit cijfer is volgens deskundigen nog maar het topje van de ijsberg; lang niet alle gevallen van ouderenmishandeling zijn bekend. ‘Er wordt vaak gezwegen over wat zich in de omgeving van veel ouderen afspeelt’, weet Sjikke Jansma, projectleider ouderenmishandeling van Fier Fryslân. ‘Kort gezegd is er nog veel verborgen leed. Ouderen melden zelf niet of nauwelijks grensoverschrijdend gedrag en mishandeling. Ze schamen zich, zijn bang, zitten in een sociaal isolement of zijn gewoonweg te ziek om iets te melden. We merken dat ouderenmishandeling nog erg in de taboesfeer zit. Ook omstanders zwijgen liever dan dat ze actie ondernemen, soms ontbreekt er bij instanties, zoals verzorgingshuizen, gewoonweg beleid rond ongewenste omgangsvormen.’

Ketting

Fier  bundelde veel ervaring rondom geweld in afhankelijkheidsrelaties in het Advies- en Steunpunt Huiselijk Geweld. Dat steunpunt is ook ingericht voor meldingen en hulpaanbod bij ouderenmishandeling. Niet alleen slachtoffers kunnen hulp en begeleiding krijgen, ook de veroorzakers van het geweld kunnen bij Fier terecht. Kees Koelma is zo iemand. Onbedoeld bracht hij zijn vrouw in een mensonterende positie. ‘Het ging steeds slechter met mijn vrouw’, vertelt hij hierover, ‘ze begon te dementeren, raakte in de war. Drie weken tevoren was ze al weggelopen, zat ze bij een wildvreemde man in huis. En het begon weer, ze was verward, wilde op de meest vreemde tijdstippen het huis uit. Toen ik de deur op slot deed, gooide ze de ramen eruit, eerst in de keuken, daarna in de woonkamer. Ik was ten einde raad. Wat moest ik? Ik wist het niet meer, kon niemand bereiken, het was eerste Paasdag. En toen heb ik haar aan de ketting gezet, eerst om haar middel, maar dat werkte niet, toen om haar hals. De ketting was lang genoeg, zodat ze nog goed in huis kon bewegen. Achteraf denk ik: wat heb ik gedaan? Oliedom, natuurlijk. Ik wilde dat dit nooit was gebeurd. Had ik die ketting maar nooit gezien, was ik maar nooit op dit idee gekomen. Maar op dat moment was het voor mij het laatste redmiddel. Ik wilde haar beschermen, ervoor zorgen dat ze niet weg liep. Zij op haar beurt voelde zich een blok aan mijn been. Ze wist dat het minder met haar ging, dat ze dingen begon te vergeten. En dat vond ze afschuwelijk, ze wilde mij de vrijheid geven, mij niet langer tot last zijn. Ik wilde gewoon voor haar zorgen, haar niet in de steek laten.’

Contactverbod

Koelma werd door de politie van huis gehaald – iemand had melding gemaakt van het feit dat Ypie zat vastgebonden – en zijn vrouw werd ondergebracht in een verzorgingshuis. Koelma: ‘Ik werd als een crimineel behandeld, terwijl ik alleen mijn vrouw maar wilde helpen. Ypie werd opgenomen, maar ik mocht niet weten waar, ik kreeg een contactverbod. Dat was vreselijk. We waren 48 jaar getrouwd, vijftig jaar samen. En ineens was er niets meer.’ Koelma kreeg hulp aangeboden, maar vertrouwde het, naar eigen zeggen, voor geen meter. ‘Ik dacht dat iedereen tegen me was, dat ze waren gekomen om mij te beschuldigen. Ik had het gevoel dat ik een stikker opgeplakt had gekregen; ik was een bruut. En daarom wilde ik met niemand een gesprek aangaan. Maar de hulpverlener van Fier bleef het maar herhalen: “Ik ben er voor jou, het gaat om jou. Je moet ophouden te vechten tegen iedereen”. Ik luisterde maar half, wilde er niets van weten, maar op een gegeven moment ging de knop om; ik accepteerde hulp.’

‘Vertrouwen en tijd zijn twee essentiële dingen’, zegt hulpverlener Arno Wip. ‘Je moet investeren in contact, zeker als het gaat om oudere mensen. Een levensverhaal is niet in vijf minuten verteld, de situatie die is ontstaan, heeft vaak een oorsprong van jaren. Je komt bij mensen over de vloer die vijftig, zestig jaar naar deze situatie hebben toegewerkt. Er zit een hele geschiedenis achter, en daarmee zijn er veel mogelijke oorzaken van het gedrag gewelddadige gedrag. Het kan trauma zijn van dingen die er gebeurd zijn, depressie, karakterverandering, dementie… En daar ben jij dan ineens, de hulpverlener die in hun leven komt wroeten. Dat willen ze vaak helemaal niet. Ja, ze willen dat het beter wordt, maar niet dat hun hele leven overhoop wordt gehaald. Je maakt ze doodongelukkig als je ze na vijftig of zestig jaar huwelijk ineens uit elkaar haalt. Dat is niet de oplossing. Ga eerst eens luisteren. Deze mensen hebben vaak heel wat te vertellen en dat is wat ze willen: ze moeten hun verhaal kwijt. Dan ontstaat er vanzelf een opening, een moment waarop ze ook naar jou als hulpverlener willen luisteren. En besef: deze mensen zijn geen misdadigers, meneer Koelma is geen misdadiger, er is simpelweg iets in hun levens ontspoord en daar hebben ze hulp bij nodig. Maar voor veel mensen is het lastig om er zo naar te kijken. Een stempel is gauw gedrukt.’

Klankbord

Samen brachten meneer Koelma en Arno Wip de mogelijkheden en de wensen van meneer Koelma in kaart. Ze maakten een concreet plan: wat is er nodig om te bereiken wat we willen? En is het mogelijk om Ypie weer terug naar huis te laten komen? Van daaruit werd er gewerkt. Koelma: ‘Het was fijn dat ik nu iemand had, een klankbord. Ik dacht dat ik er helemaal alleen voor stond, maar dat bleek anders te zijn. Ik kon op iemand terugvallen, er was iemand die vertelde dat ik rustig moest blijven als ik weer eens boos was. Zo langzamerhand begon ik er vertrouwen in te krijgen, ik luisterde naar mijn begeleider. Hij liet me inzien dat ook ik moest veranderen. Dat ik niet overal zo pats, boem bovenop moest duiken, maar eerst eens moest luisteren. Dat heeft me enorm geholpen. Ik voel me rustiger nu, weeg dingen af, denk na voordat ik iets zeg.’ Wip: ‘Je kunt je niet voorstellen hoe stressvol een dergelijke situatie is voor de betrokkenen. Dagenlang wachten op nieuws, niet weten waar je vrouw is en wat er gaat gebeuren. Die stress moet je zien op te vangen. Praten, praten, praten. En luisteren.’ Aan de hand van het plan, werd besloten dat Ypie weer naar huis mocht. Er kwam thuiszorg, er werd gecontroleerd of het goed met Ypie ging, of ze niet werd mishandeld. Overdag ging ze naar de dagopvang, ’s avonds was ze thuis bij haar man. En er was één duidelijke afspraak: Koelma zou zich melden als het echt niet meer ging. En dat deed hij. Drie maanden nadat Ypie weer naar huis mocht, werd ze opgenomen in een verzorgingshuis voor dementerende mensen. Koelma: ‘Ypie ging snel achteruit en ze had professionele zorg nodig. Dat wilde ik haar niet onthouden, en dus liet ik haar gaan. Het is goed zo, ze wordt goed verzorgd. Heel langzaam ben ik nu afscheid aan het nemen. Het gaat steeds slechter met haar. Ik weet nu dat ze nooit meer thuiskomt. Ik ben nu alleen en ik blijf alleen. Dat besef is zwaar.’

++

Campagne ouderenmishandeling

Met de campagne ‘Ik laat mijn oude dag niet bederven’ wil Fier het taboe op ouderenmishandeling doorbreken. Ouderen worden in deze campagne afgebeeld in vershoudzakjes, zoals je die in de supermarkt tegenkomt. ‘Zeer lang houdbaar’ staat erop. Sjikke Jansma: ‘We willen hiermee aangeven dat iedereen het waard is om een geweldloos leven te leiden. Ook al ben je al tachtig of negentig jaar, dan nog kun je een verandering teweeg brengen in je leven. Dan nog kun je het geweld, met behulp van anderen, stoppen. Als je ‘oud’ bent, ben je niet uitgerangeerd. Dat is wat we de maatschappij willen meegeven. We roepen niet alleen ouderen op om hulp te zoeken, maar ook omstanders, zoals familieleden, mantelzorgers en hulpverleners.’

Fier www.fierfryslan.nl
Fier heeft een eigen magazine! Je leest ‘m hier: www.fierfryslan.nl/magazine2013-2014