Kunstenaar Jos de Loos wars van marktwerking en consumentisme

(tekst: ingezonden)

Toespraak bij opening tentoonstelling Jos de Loos / Galerie V.d. Berg Groot Schavernek 9f

Een paar dagen geleden bereikte mij het eervolle verzoek om hier een praatje te houden ter gelegenheid van de opening van de expositie van Jos de Loos.
Ik vind dat eervol omdat ik op het terrein van de kunsten een leek ben en je zo�n verzoek niet elke dag krijgt. Maar ook omdat ik Jos al lange tijd ken en bewonder.

Ik weet dan ook meer van de mens Jos de Loos dan dat ik echt verstandige dingen kan zeggen over de ontwikkeling die hij in zijn kunst heeft ondergaan.
Dit wordt dus een puur persoonlijk verhaaltje.

Ik ken Jos al meer dan 30 jaar. Hij vergezelde zijn vrouw Hansje die ik via de politiek leerde kennen op gezette tijden. Bijv. als er een feestje was. In zo�n grote groep speelde Jos niet de eerste viool, hoe vaak hij overigens ook zijn vader in zijn Utrechtse jeugd mooi viool heeft horen spelen. Hij moet zijn creativiteit van zijn vader hebben ge�rfd.

Als je tijdens zo�n feestje een op een in contact kwam met Jos ging er een onverwachte en ongedachte wereld voor je open. Jos heeft een geheel eigen en vaak onorthodoxe kijk op mens en samenleving die tot nadenken stemt. Hij heeft een sterk ontwikkeld rechtvaardigheidsgevoel. Maar hij opende voor mij ook de wereld van de kunsten, overduidelijk en ook primair z�jn wereld. Zolang ik zijn schilderijen nog niet gezien had bleef dat voor mij begin jaren 80 niettemin een abstracte wereld.

Naargelang ik hem beter leerde kennen nam de kans toe om ooit toegelaten te worden tot het sacrale, het heilige der heilige in de woning Gerard Terborchstraat 16. Ik doel op zijn atelier die de zolderverdieping beslaat. Zeker, ook in de rest van dat huis valt zijn kunst te bewonderen.. Maar het binnentreden van zijn atelier brengt je oog in oog met het constante scheppingsproces wat daar plaatsvindt. Op die gewijde plek wordt of je dat nu wilt of niet op meerdere zintuigen tegelijk een beroep gedaan. Je ziet, voelt, ruikt daar de tastbare aanwezigheid van een gedreven kunstenaar en zijn werk. Je ziet daar de voorwerpen die hij vaak op een subtiele en toch contrastrijke manier in zijn schilderijen verwerkt. Jos laat dan vol trots zijn laatste werk zien. Als je geluk hebt doet hij bij die blik in de keuken van de kunst de laatjes open waarin zijn kleinere werk ligt opgeborgen: vele tientallen impressies van landschappen die hij, vaak samen met zijn even getalenteerde dochter Baukje, tijdens vakanties op een Waddeneiland of in Itali� heeft geschilderd. Daar zitten prachtige miniaturen bij, waard om ook eens voor anderen te ontsluiten.

De brand in zijn atelier in 2003 heeft grote impact gehad op Jos, dat hebben we allemaal met hem meegevoeld. Het ondenkbare gebeurde. Ik word dagelijks aan die ingrijpende gebeurtenis herinnerd vanwege een ets die hij aan de brand wijdde. Deze ets zet de brand neer als een lokaal inferno en zo voelde dat voor hem ook. De nu grotere ramen in zijn atelier zorgen voor meer licht, het lijkt er op dat dat ook tot uiting komt in zijn schilderijen die helderder en kleuriger zijn dan toen hij meer met aardse kleuren werkte.

Ik had het even over Itali�. In dat verband moet ik even melden dat wij met het gezin De Loos in 1997 op vakantie in Itali� zijn geweest. Het was hun eerste gezamenlijke reis naar dit land en Itali� heeft hen vele vakanties daarna in zijn greep gehouden vanwege de ongehoorde culturele schatrijkheid zoals Jos het noemt. Aangezien wij over een auto beschikten reden zij toen vaak met ons mee naar musea. Ik heb me tijdens buitenlandse museumbezoeken nog nooit zo bevoorrecht gevoeld als toen: voor het eerst had ik de luxe van een priv�-reisleider die steeds deskundig en enthousiast wist te vertellen over de achtergronden van wat we te zien kregen: of het nu ging om moza�eken, fresco�s of schilderijen, of het nu ging om de door hem zeer bewonderde Boticelli, Fra Angelico, Angelico of Caravaggio: Jos wist zo boeiend over hun werk te vertellen dat ik nu goed begrijp waarom studenten die ik laatst nog sprak met deze meester-verteller wegliepen.

Ik moet hier ook nog een andere anekdote vertellen. Een keer was ik met drie vrienden onder wie Jos in Modern Tate in Londen. In de omgeving van Jos snuifden we ineens de geur op van een venijnig maar stil windje dat iemand had gelaten. Een vriend stelde toen de retorische vraag: �hangt het werk van Jos ook al in dit museum?�.

Een andere herinnering aan Jos die ik jullie niet mag onthouden is dat wij elk jaar door Jos met een wel heel bijzondere nieuwjaarskaart van eigen hand worden verblijd. Hier een paar voorbeelden. Thuis hebben we er veel meer. Zijn ze niet schitterend? Het enige wat ik jammer vind is dat ze geen jaartal vermelden..

Dit doet me denken aan een recensie in het Friesch Dagblad naar aanleiding van een expositie van Jos in de ontvangsthal van Avero. Die recensie was echt juichend. Jos werd omschreven als een colorist, een kunstenaar met een hoog ontwikkeld gevoel voor kleur en kleurencontrast. De recensent vond Jos op het sterkst als hij zich beweegt in het grensgebied tussen zingeving en betekenis. Een kleine voetnoot in de recensie was dat de schilderijen van Jos niet zijn gesigneerd noch gedateerd. De recensent vond dat jammer omdat op deze manier minder goed zijn ontwikkeling kan worden gevolgd. Zelf kan ik dat pleidooi begrijpen. Maar ik denk dat Jos daar geen boodschap aan heeft: hij schildert niet in de eerste plaats voor derden, laat staan voor vraag vanuit de markt maar uit innerlijk gedreven passie.

In 2002 merkte Jos in het blad van Staalbankiers op dat hij het natuurlijk prettig vindt dat mensen zijn werk waarderen maar dat hij niet commercieel is aangelegd. Hij zei ook: �Ik zou veel meer met mijn werk de boer op kunnen gaan, alleen is dat voor mij niet haalbaar. Dat zou te veel impact hebben hebben want ritme en structuur zijn voor mij essentieel. Mentale vrijheid vind ik belangrijk. Als ik aan het schilderen ben gaat het om het werk en om mij en verder niets�. Deze uitspraak duidt op een waarlijk autonome geest, iets waarom ik Jos best kan benijden. Hoeveel mensen passen zich anno 2012 immers niet �noodgedwongen� aan aan de tijdgeest met alle marktwerking en consumentisme van dien? Jos is inderdaad niet alleen oorspronkelijk maar als persoon ook echt: you get what you see.

Vanmiddag zijn we uiteindelijk bij elkaar voor zijn werk. Daarover nog het volgende.

Jos verwerkt graag pretentieloze objecten in zijn werk, of het nu gaat om een uitgedroogde schil, een toevallig gevonden fles die geen functie meer heeft. Kijkt u straks maar eens goed naar de schilderijen die hier hangen. Een vaak voorkomend onderdeel dat u tegenkomt is een oud lintje van een bruidsboeket dat Jos toevallig eens in Siena tegenkwam. Het is ogenschijnlijk een betekenisloos detail wat Jos als een soort persoonlijke mascotte met zich meedraagt. Achter dat ene lintje verschuilt zich een hele wereld (hoe zou het het betreffende echtpaar nu vergaan?) maar het wordt telkens weer anders uitgebeeld, afhankelijk van hoe het ligt of hangt en zorgt voor contrast met zijn omgeving.

Jos geeft aan die vergeten, aangetaste objecten een nieuwe betekenis. Maar ze symboliseren ook vergankelijkheid, de fragiliteit van het bestaan. 17e eeuwse schilders gebruikten vaak vanitassymbolen, zoals verwelkte bloemen, snel leeglopende zandlopers, snel opgebrande kaarsen of zelfs doodshoofden. Ze gaven daarmee aan dat het streven naar aards succes slechts ijdelheid is of ze wilden mensen aanzetten het leven nuttig te besteden en niet te veel waarde te hechten aan aardse geneugten.

Hoewel Jos een sober levend man is, die je niet gelukkiger kunt maken dan met een penseel, een kleinkind, een boek en de hond, is die 17 eeuwse moraliteit Jos vreemd. Maar ik vind het mooi dat Jos juist in een tijd waarin mensen vaak een eeuwig durend schoonheidsideaal wordt opgedrongen aandacht vraagt voor het fragiele en kwetsbare. Eigenlijk op deze 5e mei ook een bevrijdende gedachte�

Jos is nu 71 jaar. Hij verdient m.i. nog eens een overzichtstentoonstelling in het Fries Museum. Met die hartenwens verklaar ik deze expositie voor geopend.

Peter de Haan