Analyse: Hoe Dagblad van het Noorden het middelpunt werd van een discussie over transhaat in de journalistiek

(tekst: Jenny Rozema op Villamedia)

Analyse: Hoe Dagblad van het Noorden het middelpunt werd van een discussie over transhaat in de journalistiek

“Petitie na grof geweld door als man geboren Groningse (47) in vrouwengevangenis. ‘Transvrouwen zijn gevaar voor vrouwelijke medegedetineerden’” Met die kop publiceerde het Dagblad van het Noorden (DVHN) op 10 maart een artikel dat een golf van kritiek veroorzaakte, omdat het volstond met stigmatiserende taal over transgender personen. Lezers stuurden kritische e-mails naar de krant én naar de journalist achter het artikel. Lhbtqia+-belangenorganisatie COC Groningen & Drenthe en actiegroep Dolle Mina kwamen met een brievenactie. Meldpunt Discriminatie.nl schreef een klachtbrief. Het vraagt om een analyse. Wat is er misgegaan in dit artikel, hoe is DVHN met de situatie omgegaan en welke lessen kan niet alleen DVHN, maar de Nederlandse journalistiek als geheel uit deze situatie trekken?

Het artikel gaat over een petitie van stichting Voorzij, de stichting van zelfbenoemd ‘gendercriticus’ Caroline Franssen. Franssen wordt vaak bekritiseerd om haar haatdragende uitlatingen en acties tegen de rechten van transgender personen. De petitie (2.300 handtekeningen toen het artikel werd gepubliceerd) is tegen het opsluiten van transgender vrouwen in vrouwengevangenissen. Aanleiding voor de petitie is een incident in een vrouwengevangenis in Ter Peel, waar een transgender vrouw in voorarrest een vrouwelijke cipier aanviel en verwondde.

In het artikel komt Franssen uitgebreid aan het woord. Ze laat zich expliciet stigmatiserend en haatdragend uit over transgender personen, in het bijzonder transgender vrouwen. Ze ontkent herhaaldelijk expliciet het bestaan van transgender vrouwen, onder andere door te zeggen dat ‘een man nooit een vrouw kan worden’ en trans vrouwen te omschrijven als ‘mannen zonder penis’. Er worden enkele voorbeelden aangehaald van trans vrouwen die zijn veroordeeld voor verschillende misdrijven, die worden neergezet als exemplarisch voor alle trans vrouwen. Trans vrouwen worden karikaturaal afgeschilderd als fysiek onoverwinbaar, mentaal onwel en per definitie gewelddadig en gevaarlijk voor andere vrouwen.

Deze uitspraken zijn uiterst stigmatiserend en discriminerend. Aan de hand van één incident, haatdragende stereotiepen en angstzaaierij wordt een hele bevolkingsgroep gedemoniseerd. Daar bovenop zijn sommige uitspraken die als feiten worden gebracht niet onderbouwd of simpelweg onjuist. Niet in de minste plaats het ontkennen van het bestaan van transgender personen, want hun bestaan is simpelweg een feit. Het is helder: de uitspraken zijn snoeihard discriminerend tegen transgender personen.

Je kunt je afvragen of een krant überhaupt een platform moet geven aan mensen en organisaties die zulke uitspraken doen, en zo ja, of je die dan moet citeren. Als dit echter wel gebeurt, dan is het van groot belang dat er duiding bij wordt geplaatst om een volledig, correct en representatief beeld te scheppen over het onderwerp. En dat is wat in dit DVHN-artikel vanuit journalistiek oogpunt het meeste opvalt: het vrijwel totale gebrek aan kritische duiding.

Bij de citaten is geen enkele kritische duiding geplaatst. De geïnterviewde krijgt ruim baan om stigmatiserende en discriminerende uitingen te doen zonder weerwoord. Sterker nog: meerdere keren worden uitspraken door de woordkeuze van de auteur actief genormaliseerd. Ontkenning van het bestaan van transgender personen wordt omschreven als ‘een uitgesproken mening over transgenders’. De wens van trans personen om gezien te worden als wie zij zijn wordt een voorbeeld van ‘de privileges van transgenders’ genoemd.

De geïnterviewde stelt dat gedetineerde trans vrouwen vaak een psychische stoornis zouden hebben. Hier volgt geen enkel bewijs voor, maar ook geen duiding of ontkrachting, waardoor het overkomt als feit. Ze stelt ook dat trans vrouwen per definitie een gevaar vormen voor andere vrouwen, in vrouwengevangenissen én in andere vrouwenruimtes. Met haar woordkeuze bevestigt de journalist dit beeld: ‘Maar het grootste probleem is de onveiligheid voor vrouwen binnen de muren met mannen in hun midden.’ Dit is niet alleen per definitie generaliserend en stigmatiserend, maar het wordt ook nauwelijks onderbouwd.

De journalist noemt twee andere voorbeelden van transgender vrouwen die zijn veroordeeld voor ernstige delicten, van wie een voor doodslag. Bij geen van hen blijkt echter dat zij gewelddadig zouden zijn geweest tegen cipiers of andere gedetineerden; enkel dat zij trans vrouwen zijn en in de gevangenis zitten. Dit wordt gevolgd door de zin ‘En zo zijn er meer voorbeelden’, maar die voorbeelden volgen niet. Geen van deze paar voorbeelden laat dus zien dat trans vrouwen een concreet gevaar zouden vormen, maar toch wordt dit gebruikt als bevestiging voor het beeld dat gedetineerde trans vrouwen per definitie een gevaar zouden zijn voor andere vrouwen.

Met deze voorbeelden en de woordkeuze worden niet alleen transgender gedetineerden, maar zelfs trans vrouwen in het algemeen, afgeschilderd als gewelddadig en gevaarlijk. Er wordt immers constant gesproken over trans vrouwen in het algemeen (incorrect verwoord als ‘mannen’). Maar één of enkele incidenten, hoe verschrikkelijk ook, vormen nog geen structurele trend. Zeker niet als je spreekt over een gehele bevolkingsgroep. Desondanks wordt die hele groep mensen hier wel expliciet weggezet. Met andere woorden: glashelder discriminerend.

Wel reacties van de makers, maar nauwelijks inhoudelijke reflectie
Na de publicatie van het artikel ontstond een stormvloed aan kritiek. DVHN heeft op verschillende plekken hierop gereageerd. In deze reacties blijft inhoudelijke reflectie grotendeels uit.

De schrijver van het artikel, journalist Ina Reitzema, verdedigt het stuk. In een reactie op een e-mail van een lezer schrijft ze: ‘Mijn verhaal gaat over een groep mensen die vindt dat gedetineerde transvrouwen, om moverende redenen, niet passen in een vrouwengevangenis’. In een andere reactie schrijft ze: ‘We zijn een onafhankelijk medium en willen alle kanten van onderwerpen belichten. Ook wat transgenderpersonen betreft.’ Op zichzelf is het streven om verschillende invalshoeken te belichten vanuit journalistiek oogpunt begrijpelijk. Er wordt echter niet ingegaan op de vervolgvragen: zitten hier bijvoorbeeld ook grenzen aan, en zijn die met dit artikel overschreden?

Het ontkennen van het bestaansrecht van een groep mensen, of een hele groep mensen afschilderen als gevaarlijk, is niet zomaar een mening. Maar als zulke stigmatiserende, discriminerende of onjuiste uitspraken worden geciteerd zonder duiding, dan kunnen ze wel overkomen als een gewone mening, of zelfs als een feit. Het staat immers in een betrouwbare krant. Op deze manier kan het bijdragen aan de normalisering van haatdragende en discriminerende opvattingen, en deze zelfs actief helpen verspreiden. Hierom is duiding van groot belang – zeker als het gaat over kwetsbare onderwerpen zoals gemarginaliseerde groepen mensen.

Dat geldt al helemaal als de geciteerde uitspraken feitelijk onjuist zijn – iets wat in dit artikel ook het geval was. Ook volgens DVHN zelf. In een hoofdredactioneel commentaar erkent DVHN-hoofdredacteur Evert van Dijk dat er ‘tenenkrommende’ en bovendien ‘feitelijke onjuiste’ uitspraken in het stuk zijn opgenomen, waaronder de uitspraak dat ‘mannen geen vrouw kunnen worden’.

Deze expliciete erkenning van de fout is een goede stap, maar het roept ook de vraag op hoe dit artikel dan in deze vorm dan door alle checks is gekomen en is gepubliceerd. Op die vraag komt echter geen antwoord.

Opvallend is dat, ook na publicatie van dit hoofdredactioneel commentaar, het artikel niet is aangepast of gerectificeerd. Het staat nog steeds ongewijzigd online. Dat is merkwaardig voor een artikel waarvan de krant, bij monde van de hoofdredacteur, zelf erkent dat er feitelijke onjuistheden in staan. Desondanks gaat Van Dijk niet in op deze afweging.

Ook op de wijze waarop het artikel schadelijk kon zijn voor transgender personen wordt in het commentaar niet gereflecteerd. Het is bovendien onduidelijk wat het DVHN naar aanleiding van deze situatie meeneemt in de toekomst. Van Dijk schrijft: ‘we hebben op de redactie een flink aantal gesprekken gevoerd over onze eigen publicatie en daaruit lessen getrokken’. Dat klinkt positief, maar er wordt niet toegelicht wat deze lessen zijn of wat DVHN in de toekomst verandert om te voorkomen dat artikelen met dit soort fouten opnieuw worden gepubliceerd.

Op vragen voor dit artikel willen Reitzema en Van Dijk niet reageren.

Dit gebrek aan openbare reflectie is teleurstellend. Het is duidelijk dat er bij dit artikel fouten zijn gemaakt. Dat erkent DVHN, bij monde van Van Dijk, zelf ook. Dan is het ook van belang om publiekelijk vast te stellen hoe dit mis heeft kunnen gaan, wat het effect hiervan was en welke conclusies de publicerende krant hieraan verbindt. Dat is niet alleen een vorm van erkenning van de trans personen die mogelijk te maken krijgen met de negatieve gevolgen van dit artikel, maar het is bovendien belangrijk voor het brede publiek.

Veel mensen zullen het artikel hebben gelezen. Als daarin stigmatiserende taal en feitelijke onjuistheden zijn vermeld, dan moeten deze worden rechtgezet. Maar dat heeft DVHN tot dusver niet gedaan. Er is wel een vervolgartikel gepubliceerd over de ophef, waarin een vertegenwoordiger van lokale transgenderorganisaties aan het woord komt. Maar deze verandert niets aan het originele artikel, dat dus nog steeds ongewijzigd online staat. Zo blijven de onjuiste en discriminerende ideeën die lezers uit het stuk hebben kunnen opdoen ongecorrigeerd.

Een extra probleem is dat door het gebrek aan publiekelijke of openbare reflectie niet duidelijk is hoe DVHN nu concreet tegen het onderwerp aankijkt. Staat DVHN nog steeds achter het artikel? Achter welke onderdelen wel of niet? Waar trekt DVHN de grens tussen ‘alle kanten belichten’ en discriminerende uitspraken? Het wordt niet duidelijk.

Transfobe framing is in de Nederlandse journalistiek niet uitzonderlijk

Dit artikel van DVHN heeft veel aandacht gekregen, maar vormt geen uitzondering. Als het gaat om berichtgeving over trans personen of zaken die trans personen aangaan, dan schiet de duiding over van de hele Nederlandse pers vaak tekort.

Toen het IOC trans vrouwen uitsloot van deelname aan de Spelen, werd in maar zeer weinig berichtgeving duiding toegevoegd met de wetenschappelijke feiten over de prestaties van trans atleten. Verschillende media stelden wel als feit dat trans vrouwen een ‘voordeel’ zouden hebben ten opzichte van cisgender vrouwen. Dit terwijl er wetenschappelijk geen eenduidig bewijs is dat trans vrouwen een voordeel zouden hebben, en volgens sommige onderzoeken hun prestaties gelijk liggen met cis vrouwen.

Rond de Tweede Kamerverkiezingen nam EditieNL in een luchtig filmpje de anti-transgenderretoriek van Forum voor Democratie over. Rond de moord op Charlie Kirk werd transfobe retoriek en desinformatie door verschillende Nederlandse nieuwssites herhaald. Ditzelfde gebrek aan kritische duiding komt breed voor bij berichtgeving over bijvoorbeeld de transgenderzorg, waarin wetenschappelijk onhoudbare onderzoeken als feit worden aangehaald.

En daar komen stukken van opiniemakers nog bovenop. Vorige maand nog kwam schreef Ronald Plasterk een column van Ronald Plasterk uit over transgenderzorg voor jongeren, vol met extreme framing en desinformatie (zoals ontkracht door Radio BOOS). Desondanks heeft De Telegraaf het zonder aantekeningen gepubliceerd – iets wat, als het gaat om columns en opinies over de transgenderzorg, in meer kranten gebeurt.

Als het gaat om transgender personen, lijkt er in binnen de hele Nederlandse pers een blinde vlek te zijn voor stigmatiserende en zelfs incorrecte uitspraken. Een bewuste kritische blik is daarom zeker voor onderwerpen gerelateerd aan trans personen noodzakelijk. Dit geldt ook voor berichtgeving over veel andere kwetsbare of gemarginaliseerde groepen. Prominente voorbeelden zijn vluchtelingen, mensen met een migratieachtergrond en moslims, over wie in de politiek en maatschappij constant haatdragende ideeën en desinformatie worden verspreid. Kritische en volledige duiding blijft in ieder bericht van groot belang.

Alertheid en duiding bij stigmatiserende uitspraken is van groot belang

Het is een journalistieke plicht om een volledig, representatief beeld te geven over onderwerpen. Dat betekent ook herkennen waar de grenzen liggen tussen een mening en discriminatie, en duiding toevoegen wanneer dat nodig is. DVHN heeft met dit artikel een uitglijder gemaakt. De belangrijkste vraag is dan: welke lessen worden daaruit getrokken, door DVHN zelf en door andere nieuwspublicaties, zodat het de volgende keer kan worden voorkomen?

Voor dit artikel zijn zowel de schrijver van het DVHN-artikel, Ina Reitzema als ook DVHN-hoofdredacteur Evert van Dijk benaderd met de vraag of zij een interview willen geven. Later is hen allebei ook een lijst met vragen toegestuurd, met het verzoek of zij schriftelijk willen reageren.

Van Dijk geeft aan niet te willen reageren op vragen: ‘We hebben de aanpak intern besproken en ik voel er niet voor verder te wrijven in deze vlek. Om die reden bedank ik voor de eer om uw vragen te beantwoorden.’ Ook op dit artikel wenst hij niet te reageren: ‘Ampel beraad heeft niet tot nieuwe inzichten geleid.’

Reitzema heeft niet op vragen voor dit artikel gereageerd. In een reactie op dit artikel schrijft ze: ‘Ik sluit me aan bij de reactie van de hoofdredacteur van DVHN’.