Margreet Spijker over een veilige publieke omroep: De hele drek moet eruit, dan pas kan een cultuuromslag ontstaan

(tekst: Villamedia)

Margreet Spijker over een veilige publieke omroep: ‘De hele drek moet eruit, dan pas kan een cultuuromslag ontstaan’

Journalist Margreet Spijker blijft strijden voor een publieke omroep ‘zonder angstcultuur’, ook nadat zij het kort geding verloor om inzage te krijgen in het onderzoek van KPMG naar de bedrijfscultuur bij Omroep WNL. Ze blikt terug en kijkt vooruit: ‘Iedereen heeft dezelfde verantwoordelijkheid om het voor zichzelf zo veilig mogelijk te laten zijn.’

In haar huis in Hilversum vertelt Margreet Spijker (60) op rustige toon over de afgelopen, bewogen jaren bij WNL en over hoe de toekomst van de publieke omroep – en die van haarzelf – eruit zou kunnen zien.

Vorig jaar moest ze naar eigen zeggen vertrekken bij WNL nadat ze bij hoofdredacteur Bert Huisjes aan de bel had getrokken over de angstcultuur en de doorgeschoten hiërarchische verhoudingen bij de omroep. ‘Naast deze ongezonde cultuur merkte ik ook dat WNL langzaamaan steeds minder onafhankelijk opereerde.’

Spijker werkte daarvoor lang als presentator voor RTL Nieuws waar ze wisten dat het – juist als commerciële omroep – overduidelijk moest zijn dat ze onafhankelijk waren. ‘Als het publiek in de gaten zou krijgen dat we zouden worden gesponsord door een groot bedrijf en we daardoor onze berichtgeving veranderden dan was het foute boel. We moesten roomser dan de paus zijn.

Toen de FIOD ooit binnenviel bij moederbedrijf HMG brachten we dat zelfs als eerste. We waren de luis in de pels van de eigen organisatie. Dat deed toenmalig hoofdredacteur Harm Taselaar heel goed. Dus ik had nooit het idee dat er iets niet kon of mocht. Nee, wij zochten de grenzen op, al deed het onszelf pijn.

Toen ik in 2014 bij WNL ging presenteren bleek tot mijn verbazing dat er rekening werd gehouden met politieke gevoeligheden. Dat sloop er langzaam in en was voor mij totaal nieuw. Ik weet nog dat ik op een gegeven moment WNL op Zondag presenteerde en Alexander Pechtold als gast aanwezig zou zijn om een plan toe te lichten. Ik vroeg de eindredacteur: oké waar gaan we het over hebben? Er werd gezegd: hij gaat een plan lanceren. Ik vroeg wat voor plan. Nou dat hoor je wel in de uitzending, was het antwoord. Dus ik dacht: maar wacht even. Ik heb live televisie. Ik moet iemand interviewen, maar ik weet niet waar het over gaat, dus ik kan alleen maar ja knikken en zeggen, oh dank u wel meneer Pechtold, wat een fantastisch idee.

Ik vond dat echt verschrikkelijk raar en dacht: waar ben ik beland? Het werd steeds duidelijker dat Huisjes vond dat wij er voor moesten zorgen dat WNL bleef bestaan. En dat botste met de wens om het onafhankelijke rebellenclubje te blijven dat WNL aanvankelijk was binnen de NPO.

Ik vind het heel belangrijk om je te blijven verbazen en te verzetten als journalistieke principes geen prioriteit meer hebben op een redactie

Een ander voorbeeld? Als we Mona Keijzer te gast hadden werd er letterlijk gezegd: “Voorzichtig, want deze mevrouw is heel belangrijk voor ons.” Dat gebeurde ook bij andere gasten met een invloedrijke positie. Het was de bedoeling, bij alle gasten, dat presentatoren zich aan het vooraf geschreven script van een interview hielden. Als presentator zelf nog even googelen om iets meer informatie over je onderwerp te zoeken was nadrukkelijk niet de bedoeling. Mensen zijn soms letterlijk uitgekafferd als ze onwelgevallige vragen stelden in de uitzendingen – maar ook op de redactievloer. Met collega’s die in discussie gingen liep het niet goed af. Hun tijdelijke contracten werden niet verlengd.

Ik vind het heel belangrijk om je te blijven verbazen en te verzetten als journalistieke principes geen prioriteit meer hebben op een redactie. Ook ik werd van mijn journalistieke taken afgehaald en mocht alleen nog presentatoren coachen.

De druppel voor mij was toen in 2021 van het ene moment op het andere de stekker uit de podcast van Mark Koster en mij (‘Mark en Margreets weekend’) werd gehaald omdat Mark voor Follow the Money (FTM) onderzoek deed naar macht en geldstomen bij de NPO. Ik was flabbergasted. Dat je een journalist die onderzoek doet zijn werk afneemt. Ik mocht weliswaar blijven, maar hij niet, ook niet meer als gast in de uitzendingen. Hij en ik hadden al wel een andere podcast aangeboden gekregen, maar daar hoorden we niets meer van want de voorwaarde was blijkbaar dat Koster zou stoppen met zijn onderzoek. Het feit dat Huisjes dat vanzelfsprekend vond interpreteerde ik als echt gevaarlijk. Ik dacht: hier moet je een streep trekken en ik twitterde dat dit de precaire positie van een omroep als WNL binnen de NPO illustreerde. En dat er sprake was van angstcultuur.

Huisjes wilde hierna een gesprek. Daarin heb ik verteld wat ik ervan vond. Hij reageerde: “Er is hier geen angstcultuur. Hoe kom je erbij?” Maar omdat ik al die tijd ook presentatietrainer was wist ik als geen ander dat bij veel mensen angst leefde. In dat gesprek heb ik hem – geanonimiseerd – een paar schrijnende voorbeelden voorgehouden van wat ik had gehoord van de presentatoren, waarna hij antwoordde: “Dan stop ik ook met jou als coach.” Waarop ik zei: “Oké jij zegt dat er geen angstcultuur is. Vervolgens vertel ik wat er aan de hand is – waarom ik dat denk – en dan moet ik er alsnog uit. En dan zeg jij dat er geen angstcultuur is.” Hij gaf toe dat ik hier een punt had, en daarom mocht ik blijven trainen, voornamelijk hier in mijn huis.’

Vervolgens verscheen in februari 2024 het AD-artikel waarin naast Spijker negen andere voormalig presentatoren (waaronder Roos Moggré, Eva Jinek, Nikki Herr, Leonie ter Braak en Merel Westrik) hun verhaal over grensoverschrijdend gedrag bij WNL openlijk deelden. De omroep liet hierop onderzoek doen door KPMG, waarna de Raad van Toezicht stelde dat er geen juridisch verwijtbaar grensoverschrijdend gedrag was gebleken en het rapport vanwege de privacy van personen niet openbaar zou worden gemaakt. Huisjes kon aanblijven als bestuurder, wel legde hij in september zijn werkzaamheden als hoofdredacteur neer. Een maand later vertrok hij alsnog omdat hij geen vertrouwen meer voelde bij WNL. Vorige maand keerde hij terug als onderzoeksjournalist bij De Telegraaf. Spijker: ‘Ik moest in augustus 2024 bij WNL vertrekken toen bekend werd dat Huisjes zou terugkeren. Er werd gezegd: “Bert komt terug, we stoppen met jou. We moeten door.”

Het kort geding om het KPMG-rapport openbaar te krijgen dat ze daarna aanspande heeft – ondanks dat de rechter haar eis niet honoreerde – wel degelijk zin gehad vindt Spijker. ‘Zeker. Er is geagendeerd dat er problemen waren bij WNL met grensoverschrijdend gedrag, met onveilige journalistiek en met transparantie. Het gaat soms niet om het effect op korte termijn maar om bewustwording. Het zou al veel schelen als de mensen die bij de publieke omroep met opgelegde geheimhoudingsverklaringen het pand uit zijn gegaan, stoppen met zwijgen. Laat alles wat mis ging naar buiten komen. De hele drek moet eruit, dan pas kan een cultuuromslag ontstaan. Dus kom er maar mee, kom maar door.

Het zou veel schelen als de mensen die bij de publieke omroep met opgelegde geheimhoudingsverklaringen het pand uit zijn gegaan, stoppen met zwijgen

En dan zullen we ook een grens ontmoeten, want natuurlijk mogen mensen gewoon uit hun plaat gaan. Ik ben helemaal niet iemand die wil ageren tegen horkerig gedrag, want dat is ook echt. Als het veilig is op de werkvloer kun je tegen diegene zeggen: “Hé, volgens mij gaat het niet zo goed met je, ik zou maar even wegwezen en kalmeren; dit is niet fijn voor de medewerkers.” En in een veilige omgeving kun je dat ook doen als je in een lagere positie zit. Ieder individu kan daar een rol in hebben. Iedereen heeft dezelfde verantwoordelijkheid om het voor zichzelf zo veilig mogelijk te laten zijn. En dat betekent niet veilig in de zin van geen frictie, maar de frictie bij wijze van spreken opzoeken. Omdat dat het waard is. Het is het waard om een conflict te krijgen met je leidinggevende. Want als het op de werkvloer niet veilig is, krijg je ook journalistieke onveiligheid, en daarmee zelfcensuur. En dat is wat nu ook mijn les is geweest. Veilige journalistiek komt niet vanzelf. En het helpt als mensen zich gaan verzetten. Al is het er maar één.’

Spijker benadrukt dat haar verhaal niet alleen een aanklacht is tegen het gedrag van Huisjes. ‘Want het is nogal wat als je voortdurend voelt dat je bedreigd wordt en dat jouw omroep maar zo kan verdwijnen en waardoor ieders baan op de tocht staat. Dan word je in feite gechanteerd door je eigen overheid als die werkelijk wil – zo werd dat door Huisjes terecht of onterecht opgevat – dat jij een soort clubhuis wordt voor de politiek; dat je alleen dan kan blijven bestaan.

Het is dus een veel breder probleem en als gevolg van de inzichten opgedaan door het kort geding ben ik nu zelf bezig met een onderzoek naar onwenselijke dwarsverbanden tussen politiek, publieke omroep en het Commissariaat voor de Media. Op basis hiervan heb ik recent een lijst vragen gestuurd naar demis­sionair Mediaminister Eppo Bruins. ‘Mijn onderzoek is nog niet af en ik twijfel omdat ik geen wraakzuchtige onderzoeksjournalistiek wil bedrijven. Maar misschien leidt het ook wel tot een rechtsgang. Meer kan ik er nu niet over zeggen.’

Ondertussen werkt Spijker als dagvoorzitter en presentatiecoach voor de campus van DPG Media en het FD, en is ze in gesprek met initiatiefnemers van een onafhankelijk journalistiek platform. Ook maakte ze de podcastserie ‘Niet Verzonnen’, ‘over ervaringen die we niet begrijpen’, zoals bijna-dood­ervaringen. ‘Naast mensen met dit soort ervaringen komt er in iedere uitzending ook een wetenschapper of deskundige aan het woord, zoals een cultuursocioloog die is gespecialiseerd in spiritualiteit en complotdenken of een psychiater, die de bovennatuurlijke verhalen duidt vanuit zijn expertise. Ik wilde het vanuit een niet-zweverige hoek benaderen.  En met Coen Verbraak ben ik bezig met een podcast die verband houdt met ons beider fascinatie voor getuigenissen van bijna-doodervaringen. Er is al veel vooronderzoek gedaan. Het is helaas nog een taboe onderwerp maar ik voel nu de vrijheid om dat op de kaart te zetten.’

Hoe kijkt ze naar de toekomst van WNL, waar oud-VVD-spindoctor Kees Berghuis – ooit haar collega bij RTL Nieuws – nu hoofdredacteur is? ‘Ik las dat hij heel erg van politiek houdt, en dan denk ik: oh jee, ik hoop vooral dat hij heel erg van journalistiek houdt, want dan snapt hij dat het niet mogelijk is om in een politiek frame te blijven. Dat bijt elkaar. Het is gewoon zo: politiek en journalistiek staan tegenover elkaar. Zij houden elkaar scherp en in balans. Het zou mooi zijn wanneer hij alsnog het ­KPMG-rapport over de cultuur bij WNL zou openbaren, uiteraard zonder onnodig de privacy te schenden. Dan zou ik trots zijn op mijn oud-RTL collega Berg­huis.’

REACTIE BERT HUISJE:
‘Het interview met Margreet Spijker is een reflectie van haar persoonlijke belevingswereld en tal van subjectieve waarnemingen. Die zijn vorig jaar uitvoerig onderzocht en vinden in veel gevallen geen steun in de feiten.

Evenmin herken ik mij in de uitspraken die mij in de mond worden gelegd. De perceptie van Margreet staat zo ver af van de feitelijke context, dat het geven van wederhoor zinloos is. Om die reden laat ik haar uitlatingen geheel voor haar rekening.

Ik heb op mijn tijd bij WNL gereflecteerd en heb er, in het belang van de omroep, bewust voor gekozen om ruimte te maken voor anderen. Ik kijk vooruit, en ik hoop dat Margreet de kracht vindt om dat ook te doen. Ik wens haar daarbij sterkte.’