Hans Wiegel en zijn verhouding met Leeuwarden: vaak kil en afstandelijk

(tekst: Bearn Bilker)

Overlijden Hans Wiegel

Hans Wiegel en zijn verhouding met Leeuwarden

Wie is er niet getroffen door het bericht dat Hans Wiegel overleden is? In de jaren ’70 en de jaren ’80 was zijn naam voortdurend op ieders lippen. Hij haalde met gemak alle media, in die tijd alleen tv, radio en kranten. Altijd vermakelijk wat hij nu weer had gezegd, vooral tegen en over zijn opponent PvdA-leider Joop den Uyl. Het was gemakkelijk scoren in die tijd om als oppositieleider tegen het kabinet Den Uyl tekeer te gaan. Den Uyl ging uit van het polarisatiemodel, oftewel het oproepen van tegenstellingen. Wiegel kon daar dankbaar gebruik van maken. Het was geweldig, soms cabaret, hoe hij op de PvdA en links inhakte en vooral Den Uyl neerzette als aanstichter van alle kwaad. In die jaren heerste het idee dat men vooral links moest zijn. Wie rechts was, was verdacht. De verdienste van Wiegel is dat hij als leider van de rechts-liberale VVD erin slaagde het conservatiefrechtse of liberale geluid als een heel goed alternatief neer te zetten. Dat was zonder twijfel een grote prestatie.

Het kabinet Den Uyl zat qua samenstelling vreemd in elkaar. Officieel maakten de voorgangers (ARP, CHU en KVP) van het CDA er geen deel van uit, maar toch zaten ze er wel in met ‘losse’ ministers uit de KVP en de ARP. Voor de oppositieleider Hans Wiegel ware het glorieuze jaren.

In de campagne voor de verkiezingen in 1977 was er een grote verkiezingsbijeenkomst in de Beurs (nog voordat het bibliotheek werd), met Den Uyl en Wiegel. Natuurlijk was de zaal overvol. Het CHU-Eerste Kamerlid Mr. Dr. Kaas de Vries (Directeur Fryske Akademy) uit Leeuwarden leidde de bijeenkomst. Het was puur genieten en toen iemand uit het publiek helemaal van achter uit de zaal ‘Lul!’ tegen Wiegel riep, reageerde deze ad rem: ‘Aangenaam, mijn naam is Wiegel.’

Toen in 1977 na een zeer lange formatie van CDA en PvdA en D’66 (nu D66) de PvdA afhaakte en het CDA voorstelde om het maar eens met VVD te proberen, ontstond in no time het kabinet Van Agt-Wiegel. Wiegel werd behalve minister van Binnenlandse Zaken tevens viceminister-president. Ook toen kon hij gloriëren, temeer omdat Van Agt nog wel eens afwezig wilde zijn. Maar toen Wiegel zijn vrouw Pien door een auto-ongeluk verloor, brak voor hem een moeilijke tijd aan.

En toen kwam in 1982 Friesland op zijn pad. Commissaris van de Koningin Hedzer Rijpstra (CHU) ging met pensioen en de vacature stond open. Tot ieders grote verrassing en tot teleurstelling van sommigen werd Wiegel ineens de nieuwe commissaris. Er was veel onbegrip. Was dat wel een promotie voor hem, werd hij in Friesland neergezet omdat hij met zijn tweede vrouw Marianne en zijn twee kleine kinderen zijn privéleven wilde beschermen en opbouwen? In ieder geval: zowel PvdA als CDA waren zeer teleurgesteld. Immers, Minister Dr. Wil Albeda (CDA) was de gedoodverfde opvolger van Rijpstra, en Friesland was toch altijd een CDA-provincie geweest? Dat veranderde met Wiegel. Nadien is er nooit weer een CDA’er op die post gekomen, sterker nog: er worden alleen nog VVD’ers benoemd. Als bestuurslid van CDA-Friesland was ik campagneleider toen Van Agt onze provincie kwam bezoeken (er waren weer eens Tweede Kamerverkiezingen, Van Agt was er toen nog net.) Ik vroeg hem hoe het kabinet Wiegel voor die post kon benoemen: ‘Och, ik gun hem Friesland zo’, was zijn antwoord.

Wiegel zou van 1982 tot 1994 commissaris van de Koningin zijn. Hij beleefde hier twee Elfstedentochten, wie kan hem dat nazeggen? De ambtsperiode viel samen met dat van Lubbers. Die twee konden het goed met elkaar vinden en dat was gunstig voor Friesland.

Algemeen bekend was dat Wiegel niet goed kon opschieten met de Leeuwarder bestuurders. Burgemeester John te Loo (die een jaar later kwam) en hij waren geen grote vrienden. Er was vaak ergernis in Leeuwarden over de aandacht die het provinciaal bestuur schonk aan andere ontwikkelingskernen in plaats van aan Leeuwarden. Dat culmineerde ook in de strijd om het zogenaamde Knooppuntenbeleid. Het kabinet en met name de minister van Ruimtelijke Ordening presenteerden een beleid (Nota Ruimtelijke Ordening) waarin zogenaamde knooppunten in Nederland werden aangewezen die het land economisch vooruit moesten helpen. Het ging om zaken als woningbouw, bedrijven, onderwijs en infrastructuur. Leeuwarden en dus Friesland zat daar niet bij, Groningen-Assen wél. Dat kon natuurlijk nooit!

Politiek werd er door Leeuwarden hard voor gelobbyd om Leeuwarden wel opgenomen te krijgen als economisch knooppunt. De Friese gemeenten steunden Leeuwarden daar van harte in. Van de provincie had men meer verwacht, die stond met deze kwestie absoluut niet vooraan. De acties waren fel en doeltreffend en de Tweede Kamer voegde uiteindelijk Leeuwarden aan het lijstje toe. Te Loo was de grote aanjager in deze lobby, Wiegel hoorde je amper.

De verhoudingen tussen de provincie en de hoofdstad hadden daaronder te lijden. Het zogenaamd Herenakkoord, gesloten op 17 februari 1989, waarbij op gebied van cultuur, onderwijs en musea zaken werden geregeld over de toekomstige culturele en onderwijs infrastructuur voor het noorden, lees de verdeling van instellingen tussen Groningen en Leeuwarden, was op zich een meesterzet. Wiegel had daar een grote rol in. De deal kwam vooral tot stand met Cultuurminister Elco Brinkman en Onderwijsminister Wim Deetman, allebei CDA. Leeuwarden was er niet direct bij betrokken en wist ook van niets. Ikzelf was toen raadslid en woordvoerder cultuur namens de CDA-fractie. We werden compleet overvallen. Naar buiten toe waren we diep verontwaardigd en keurden de inhoud en handelwijze af, maar van binnen wisten we dat we er blij mee konden zijn. We moesten er als gemeenteraad akkoord mee gaan, hetgeen ons ook goed te verstaan was gegeven. Het besluit loste enkele hardnekkige vraagstukken op. It Frysk Orkest werd opgeheven en ging op in een Noordelijk Orkest (NNO). Dat was natuurlijk erg emotioneel voor de Friezen. De Muziekacademie ging naar Groningen, wat wel jammer was. We kregen er een nieuwe schouwburg voor terug, het Princessehof werd Nationaal Keramiekmuseum en Leeuwarden kreeg meer hoger beroepsonderwijs. (Van Hall) Uiteindelijk was het al met al een heel goede zet, maar Wiegel had zich in deze hele kwestie wel regentesk gedragen, wat de verhouding met Leeuwarden geen goed deed.

In 1993 vertrok Te Loo met pensioen. Hayo Apotheker van D’66 werd zijn opvolger, niet eens de eerste kandidaat. (Dat was James van Lidt de Jeude, wethouder van Utrecht. Deze werd daarna de uitstekende burgemeester van Deventer). Geen PvdA’er dus! Dat was een streep door de rekening van de PvdA, sinds de oorlog altijd verreweg de grootste partij in de gemeenteraad. Commissaris Wiegel had hier een groot stempel op gedrukt. De verhouding PvdA-Leeuwarden en Wiegel was al om te snijden, maar met deze move was het goed mis. PvdA-wethouder Janny Vlietstra, de politiek leider van PvdA-Leeuwarden, liet duidelijk merken dat ze hier niet van gecharmeerd was. Tussen Wiegel en haar heeft het dan ook nooit geboterd. Een werkbezoek daarna van Wiegel aan Leeuwarden kenmerkte zich door een ijzige kilte. Ik was toen net wethouder en we waren opgelucht dat hij na de bestuurlijke ronde al gauw een bedrijf ging bezoeken.

Vaak moet ik terugdenken aan de provinciale nieuwjaarsrecepties. Je kreeg een papiertje met een letter in de hand gedrukt, dan wist je als de letter op de muur verscheen, dat je in de rij moest gaan staan om Wiegel een hand te drukken. Het ging er nogal ceremonieel aan toe. Je naam werd omgeroepen door een bode en dan mocht je naar voren ‘schrijden’ om de Commissaris en zijn vrouw een gelukkig nieuw jaar toe te wensen. Ook dat was Wiegel, afstandelijk en formeel.

Na Wiegel wist vooral zijn opvolger Loek Hermans (VVD) een goede band met Leeuwarden op te bouwen. Toch kunnen we vaststellen dat we met Wiegel wel een belangwekkende ambassadeur voor Friesland in huis hebben gehad. Door hem is Friesland landelijk gezien meer gaan meespelen en het ‘orakel uit Leeuwarden’ heeft Leeuwarden toch maar mooi op de kaart gezet.

Bearn Bilker