Gunnar Daan: Ik voel mij een vergeten architect

(in de zomermaanden publiceren we enkele mooie artikelen uit het Stadsblad Liwwadders – Gunnar Daan 2002)

Architect Gunnar Daan uit Burdaard:

Stop de uitverkoop!

“Stop de uitverkoop van het platteland!”, dat zegt architect Gunnar Daan tegen Friese gemeenten die hun grondgebied uit louter winstbejag willen vullen met villa’s voor stedelingen die geen enkele affiniteit hebben met het platteland. “Gemeenten willen zoveel mogelijk nieuwe woningen bouwen zonder zich af te vragen wie daar eigenlijk komen wonen. Ik zal het u zeggen: het zijn vooral stedelingen met een hoog salaris, die niet deelnemen aan het sociale leven en vaak geen enkel gevoel hebben met het landschap. Het zijn individualisten die zo snel mogelijk een Hubo-schutting om hun tuin zetten. En mensen die roepen: maar het dorp moet toch groeien, realiseren zich te weinig dat groei altijd ten koste gaat van iets anders. Ik voorspel: bij uitverkoop van kavels tegen ongekend lage prijzen wordt de woonkwaliteit in Friesland uiteindelijk gelijk aan die in de Randstad. Ook echt gevaarlijk vind ik de ontwikkeling van compleet nieuwe recreatiedorpen. Esonstad bij het Lauwersmeer wordt bijvoorbeeld een enorme last voor dat mooie gebied en de architectuur van dat nieuwe dorp wordt natuurlijk kitsch. Doodzonde dat de politiek zich zo sterk laat leiden door commercie”, vindt Daan.

Vanuit zijn architectenbureau De Eendracht in Burdaard kijkt Daan uit over het wijde Friese landschap. Voor het raam kabbelt de Dokkumer Ee. Het doet de architect enigszins denken aan de IJsselvallei nabij Deventer, de plek waar hij opgroeide en droomde van een carrière als een tweede Rembrandt. “Ik kon als jongen goed tekenen en een opvolger van Rembrandt worden was mijn adolescentendroom”, lacht Daan. Een andere optie was timmerman. “Onze buurman was timmerman en ik mocht bij hem altijd graag spelen met de houtkrullen of vliegerlatjes maken.” Maar zoals wel vaker hadden de ouders het laatste woord: Gunnar moest studeren. “Ik twijfelde tussen bosbouw en bouwkunde en het werd de TU in Delft. Maar eigenlijk had ik rentmeester van een landgoed in Rusland moeten worden. Het landleven, dat trok mij enorm. En nog.” Hoe anders was het in Delft. “Een vreselijke tijd. We zaten maar bier te drinken terwijl we de wereld in hadden moeten trekken om het leven af te tasten.” Na het afstuderen moest Daan het leger in. “Mijn dienstplicht vervulde ik bij een soort afdeling bouwkunde van de luchtmacht. Dat baantje had echt niets om het lijf, maar daardoor had ik wel mooi de tijd om zelf meubelen te ontwerpen en te maken.”

In loondienst bij een aannemer leerde Daan later hoe hij vlot ontwerpen moest maken, “soms wel zes in de maand”, en hoe hij met opdrachtgevers moest omgaan. “Ik leerde toen kijken, luisteren en opdrachten in hun context te plaatsen. Er zijn architecten, zoals vroeger Berlage, die al op voorhand ideeën in hun hoofd hebben en deze steeds koppig willen doorzetten. Mijn werkwijze gaat echter altijd uit van de opdracht. Daarbij laat ik mij graag inspireren door elementen die specifiek zijn, bijvoorbeeld een karakteristieke boom. Architectuur is moeilijk in woorden te vatten, maar ik ben in mijn benadering altijd heel basic en functioneel. Vaak zie je dat architectuur vooral uit is op effectbejag, bijvoorbeeld door veelvuldig design toe te passen. In mijn werk ben ik echter vooral dienstverlenend. Architectuur dient een doel en is geen doel op zich. Met design heb ik dan ook vrijwel niets.” Daan vindt dat de architectuur in Nederland op hoog niveau staat, maar bespeurt tegelijkertijd dat veel mensen totaal niet geïnteresseerd zijn in het artistieke gehalte van gebouwen. “Mensen die een huis laten bouwen vinden een gesprek met de bank meestal belangrijker dan het benaderen van een architect.” Een misverstand onder leken is dat architectuur een huis stukken duurder maakt. “Onzin”, zegt Daan. “De kern van architectuur is het maken van een concept rond een hoofdvorm. Daar wordt een woning niet duurder van. Wel is het zo dat architectuur zich ook laat kenmerken door soliditeit. De materialen zijn doorgaans kwalitatief beter dan gemiddeld en dat maakt de bouw soms iets duurder, maar tegelijkertijd ook meer duurzaam.”

Over de uitbreiding van Friese plattelandsdorpen heeft Daan een uitgesproken mening. “Er is te weinig sprake van een eenduidig, vooropgezet plan. Naar traditionele patronen in het landschap wordt nauwelijks gekeken; men kijkt alleen naar kavels. Daardoor verweeft de bebouwing niet met het omliggende land. Wat nog eens wordt benadrukt door de houding van de bewoners. Die gaan in de meeste gevallen geen interactie aan met het landschap. Die inborst hebben ze niet.” Een voorbeeld van ‘foute’ architectuur in buitengebieden vindt Daan platte daken. “Plattelandshuizen hebben een karakteristieke kap als hoofdvorm. Die ‘familietrek’ moet je respecteren: een plat dak hoort niet thuis op het platteland. Dat wil overigens niet zeggen dat er dus overal maar historiserende rieten kappen moeten komen. Je kunt ook naar tradities verwijzen zonder in kitsch te vervallen. Een voorbeeld is het ict-gebouw Crystalic aan de westkant van Leeuwarden. Daar is in de enorme glazen overkapping duidelijk de vorm van een Friese boerderij te herkennen.” Crystalic is voor Daan ook een voorbeeld van frustratie. “Ik barst van de frustraties”, zegt Daan met een grimmig gezicht. “Zo is Crystalic door mij ontworpen voor de westkant van het industrieterrein, maar de gemeente Leeuwarden wilde het gebouw dichter bij de stad. Het staat dus eigenlijk verkeerd, zeker als in de toekomst meer gebouwen zullen verrijzen aan de westzijde van Crystalic. Verder is het interieur van het gebouw ontdaan van tal van extra’s, zoals een waterpartij en het plaatsen van vijftig olijfbomen.” Van de vormgeving van industrieterreinen heeft Daan sowieso geen hoge pet op. “Gelukkig schermt Crystalic de rest van het Slauerhoffpark af, want dat heeft maar weinig kwaliteit en samenhang. Terwijl dat wel mogelijk was geweest. Ten noordwesten van Bolsward verrijst bijvoorbeeld een industrieterrein waar de gebouwen in kleur en materiaal iets gemeen hebben en in Dokkum heeft men goed gekozen door één architect zo’n gebied vorm te laten geven.”

Naast Crystalic ontwierp Daan in Friesland onder meer het spraakmakende Aquaverium in Grou. In een overzicht van de meest vooraanstaande architecten van de laatste jaren, samengesteld door het Nederlands Architectuur Instituut, staat Daan op een vijfde plaats. “Samen met Rem Koolhaas”, zegt Daan. Toch is de architect bepaald niet tevreden. Een echt meesterwerk ontbreekt, zo vindt Daan. “Vooral in grote projecten ben ik regelmatig en vooral door overheden teleurgesteld. Plannen voor een nieuwe rechtbank in Zwolle, een stadhuis in Groningen en raadszaal in Sneek zijn bijvoorbeeld niet van de grond gekomen. Ik heb niet echt het gevoel dat ik voor de eeuwigheid heb gebouwd. Ik voel mij eerder een vergeten architect.” Een recente frustratie vormen de plannen voor een nieuw Fries Museum op het Zaailand in Leeuwarden. Daan was begin jaren negentig de architect van het nieuwe museum aan de Tweebaksmarkt, maar moet nu met lede ogen aanzien hoe dat werk alweer teniet wordt gedaan. Architect Abe Bonnema liet na zijn overlijden een legaat na van 20 miljoen euro na voor een nieuw museum op het Zaailand. “Dat legaat bungelt voor de ogen van het gemeentebestuur als een sappige wortel. Maar er klopt geen hout van de plannen! Het Fries Museum is een historisch museum dat pretendeert ook iets te hebben met moderne kunst. Toch is het de directeuren van het museum tot op heden niet gelukt om die kunst succesvol naar Leeuwarden te halen. En nu moet op het Zaailand ineens een nieuw Fries Museum voor moderne kunst komen? Ze kunnen beter een grote galerie bouwen. Hoe dan ook: zonder de parkeergarage te slopen kan het met het Zaailand niet meer goed komen.” Daan (65) schudt zijn hoofd en blikt uit het raam. Gretig zuigt hij het panorama op. Het werkt rustgevend. “Het einde van mijn loopbaan nadert”, zegt hij, terwijl hij achteroverleunt. “Over uiterlijk een jaar zal ik het architectenbureau verlaten om daarna weer als kleine zelfstandige aan de slag te gaan. Ga ik alleen nog maar leuke opdrachten doen. Lekker tekenen en meubels maken, zoals het begon.”