‘We zijn een gematigd dorp’

Dit artikel kwam mede tot stand met een bijdrage van de stichting Hoekstra, Viersen, Stenendam

Daar zat ik plotseling in een zaal van het dorpshuis vol met inwoners van Wergea. Er waren wel 70 aanwezigen. Het was de koffieochtend voor de oudere Wergeasters. De spreker was Jos Thie, artistiek leider van vele gezelschappen, maar in Friesland natuurlijk overbekend als artistiek leider van Tryater 1994-2003 en nu al weer jaren regisseur bij Pier21. Hij en zijn Froukje wonen in Wergea, al 31 jaar. Ze willen er beslist niet vandaan. Acteurs hadden hem destijds verteld toen het gezin Thie vanuit Rotterdam zocht naar een woning: je moet in Wergea gaan wonen, want daar is artistiek van alles gaande. Ze voelden er zich vanaf dag één thuis. Elk jaar doet Jos een voorstelling van Pier21. Ze repeteren dan in De Frissel en de try-outs zijn in de Bidler, dus het Wergeaster publiek heeft de primeur. Ik zit naast Jitse Tadema. Hij is erg actief in de theaterkerk De Bidler. Hij zegt dat er wel 60-70 boekingen per jaar zijn: voorstellingen, concerten, lezingen, maar ook bruiloften.

Eerder die week had ik mijn auto achter de Bidler neergezet en begon met mijn ronde door het dorp. Ik kwam twee dames tegen die een wandeling richting Warstiens maakten: Wilma Meinderts en Hennie Stoker-Speerstra (wonen er respectievelijk 53 en 45 jaar). Wergea bruist, want er zijn zeer veel clubs, stichtingen en verenigingen: wel zestig, aldus de wandelaarsters. Het dorp van 1865 inwoners doet veel aan sport en er zijn veel activiteiten op gebied van cultuur: toneel en zingen. Het wordt ook erg gestimuleerd om mee te doen. Joast Halbertsma, de toneelvereniging, is een actieve groep, vooral bij jongeren en ook worden er cursussen gegeven voor regisseurs in opleiding. ‘We zijn niet benauwd om eens wat nieuws op te zetten’. In Wergea is van alles mogelijk. Ik moest wel de naam Frans Slaterus noteren, aldus de dames, want die doet erg veel voor toneel. De heren Jan en Jasper Tijsma doen weer veel aan muziek, net als vele andere vrijwilligers. In 2024 werden drie concerten The Solution Story gegeven, een eerbetoon aan de Groninger band Solution. Totaal uitverkocht en een groot succes. Mirjam Timmer van zangduo Twarres komt uit Wergea en Johan van der Veen, het duolid, woont in Wergea. Ze hadden in 2000 een grote hit: Wêr bisto?

Je hebt ook De Bloeizone Wergea. Dat is een groep die zich bezighoudt met gezond voedsel, groente telen, gezond leven en het opzetten van activiteiten zoals de Gezondheidsmarkt. Het project Wergea bloeit krijgt en geeft tips over hoe je gezond kunt leven. Ik mocht niet van Jitse vergeten te melden dat de Stichting Twa Tuorren geld genereert voor de kerkgebouwen. De twee torens bepalen de skyline van Wergea.

Ik keek verder mijn ogen uit: prachtige monumenten, karakteristieke panden en om de haverklap weer een kerk. Volgens de officiële inventarisatielijst zijn er zeventien rijksmonumenten. Natuurlijk allereerst Roordastate, oftewel ‘t Ald Slot. Oorspronkelijk een slot voor de hoofdelingen en na 1500 woonhuis van de Jousma’s en de Roorda’s en daarna van de Popma’s. De bekende Friese componist Reynold Popma van Oevering (1692-1781) kwam uit Wergea. Hij was hofcomponist van regentes prinses Maria Louise, Marijke Meu, en hij was de organist van de Grote Kerk in Leeuwarden en zorgde ervoor dat er in 1727 een nieuw orgel kwam: het huidige orgel van Christian Müller. In 1787 werd het slot helaas gesloopt en kwam er een nieuw woonhuis voor in de plaats. Het was voortaan meer een boerderij dan een kasteel. Het wordt nu particulier bewoond.

Ik loop langs verschillende kerken: de Bidler was de Nederlands Hervormde Kerk, nu dus theater, en vervolgens liep ik langs een gebouwtje waarop vermeld staat: ‘Deze Kerk is gebouwd door een kamp van de Mennonite Voluntary Service 1956’. Dit was het kerkje voor de Doopsgezinden, het heet nu De Frissel. Het kwam in de plaats van de oude Doopsgezinde Kerk, die nog aan de Gele Eker staat en is omgebouwd tot zes wooneenheden. De Doopsgezinden hebben De Frissel verkocht in 2010 aan de Hervormde Kerk. Ze vormen nu één gemeente met Grou, Akkrum, Jirnsum, Terherne en Aldeboarn. Dan loop ik verder en kom bij de Rooms-Katholieke Sint Martinuskerk: nog een laatste stukje bolwerk van het katholicisme in Wergea, want de kerk sluit met kerst 2025. Steeds minder mensen bezoeken de kerk en er zijn steeds minder vrijwilligers. Ze vierden de mis tegenwoordig in De Frissel. In het bisdom Groningen-Leeuwarden viel het besluit dat Wytgaard, Wergea en de Leeuwarder Bonifatiuskerk gaan sluiten. Wat er met het indrukwekkende kerkgebouw gaat gebeuren is nog niet bekend. Je hebt al De Bidler, De Frissel en het dorpshuis, dus wat kan deze kerk nog voor invulling krijgen? De Frissel wordt wel gebruikt door de PKN gemeente Warthengahe: Warten, Warstiens en Wergea voor bijeenkomsten en er is een klein mortuarium dat door heel Wergea kan worden gebruikt.

Betty Bannink weet veel over de doopsgezinden. Ze vertelt dat er van 1911 tot 1939 een bekend predikant actief was in Wergea, Ds. R. J. de Stoppelaar (1873-1948), schrijver van maar liefst 24 geschriften. Hij schreef hoofdzakelijk over de natuur, waaronder ook artikelen voor tijdschriften zoals voor De Haagsche Post en De Wandelaar, vooral over vogels, weiden en polderlandschappen. Daarnaast schreef hij kinderboeken, zoals ‘Peter en Johannes op het water’.

‘Afkes Tiental’, het beroemde boek van Nynke van Hichtum speelt zich ook af in Wergea. In 1970 werd hier een beeldhouwwerk van Suze Boschma-Berkhout onthuld dat dit gezin verbeeldt. Het was het kinderrijke gezin van Sjoerd en Harmke Feenstra-Tuinstra, die in een klein huisje achter de Hillebuorren woonden. Betty zegt over haar dorp Wergea: ‘Je vindt hier bijzondere historie en daardoor weer bijzonderheden en dat maakt het fijn om hier te wonen. Het is een ontspannen dorp en een vrijplaats van creativiteit. Dat voel je gewoon’. Dat vinden Hennie Stoker en Wilma Meinderts ook, hoewel het erg jammer is dat er steeds minder Fries wordt gesproken. ‘De bern prate net mear Frysk’. Dat komt ook, denken ze, door de nieuwbouw van de wijk Palma, die er enkele jaren geleden bij is gekomen. Betty en haar man Luc wonen er naar volle tevredenheid aan het water, de Nije Waring. Daar woont ook het bekende voormalige PvdA-Tweede Kamerlid Lutz Jacobi: ‘Nee, dit nieuwe deel is niet mooi hoor, maar oud Wergea: dat is Venetië!’ Er staat al weer een nieuwe uitbreiding in de planning, Grut Palma West, met 58 nieuwe woningen.

Ik wandel verder door het dorp en zie een mevrouw in haar woonkamer zitten terwijl de zon mooi in haar kamer schijnt en alles tevreden en gelukkig lijkt, dus ik bel aan en mevrouw Riekje Eijzenga laat mij binnen en de hond Bijke springt vrolijk tegen mij op, net alsof ze me hadden verwacht. We raken meteen aan de praat over het mooie dorp Wergea. Ze woont hier al haar hele leven. Ach, zegt ze, ‘het is hier mooi, maar ik weet niet beter, het is allemaal zo gewoon. Nee, ik wil hier nooit vandaan.’ Ze was geboren in Narderbuorren, een buurtschap oorspronkelijk op een terp gelegen pal ten zuiden van Wergea. Toen naar de kleuterschool, dat is nu dorpshuis en toen naar de lagere school, dat is nu fysiotherapie. Vervolgens ging ze dan naar de ULO in Grou en daarna kwam ze bij de ZPC, waar ze verder altijd heeft gewerkt, op het hoofdkantoor in Leeuwarden, waar ze op alle afdelingen en andere kantoren wel gewerkt heeft. Ze kwam daardoor ook in het buitenland. ‘Het is hier gemoedelijk’, zegt ze, ‘er is natuurlijk veel veranderd, maar er is altijd wat te doen’, alhoewel het haar indruk is dat het wat minder is dan vroeger. Ze is samen met anderen nu volop bezig met een mooi project. Ze borduurt portretten van markante Wergeasters. Ze was net bezig met Van der Haak, een oud-politieman. Ze heeft beppe Aal al gedaan, die met de ‘bôlekoer en wein sútele’, de beppe van de bakker van nu. Van deze geborduurde portretten worden kussens gemaakt en portretten die in een lijst opgehangen worden in het dorpshuis: die moet ik wel beslist gaan bekijken. En dat deed ik: uniek! Haar volgende ligt ook al klaar, dat wordt de jager Gerrit Bakker. Ze vertelt mij ook wat de bijnaam is van Wergeasters: Brêgebidlers. Er waren destijds vele bruggen (nu ook trouwens) in Wergea en dan moesten de bruggen open voor het vele scheepvrachtverkeer en dan moest er geld worden gevraagd, vandaar de term brugbedelaars. Ze laat mij ook het prachtige dorpsblad zien, dat één keer in de maand uitkomt, ‘De Havensbank’, echt fraai uitgegeven en met veel pagina’s en veel nieuws. Volgens Riekje is er een biljartclub en een kaartclub, vroeger met het dorpscafé, dat verdwenen is als decor en nu in het dorpshuis. Wat mij erg opvalt is dat de Wergeasters hun eigen dorp Werge noemen en niet Wergea.

We moeten het natuurlijk ook over de sport hebben. Wergea is een dorp van schaatsers, zeker ook van vrouwen. Dat geldt trouwens ook voor het buurdorp Warten. Heeft het ermee te maken dat er eertijds, samen met IJlst, schaatsenmakerijen stonden? Het waren er wel achttien, naar het schijnt. Bekende schaatsers uit Wergea waren: Barend van der Veen, Rinske en Anneke Zeinstra, Wopkje Kooistra, Piet Zwart en ja, dat weet natuurlijk iedereen; dominee Minne Hoekstra, de eerste winnaar van de eerste Elfstedentocht 1909, een geboren Wergeaster. Toen in 1940 de eerste vijf over de streep gingen was ook Dirk van der Duim uit Wergea daarbij, hun beide grafstenen zag ik op de begraafplaats.

Het wordt tijd dat ik naar Sjoerd Spykstra ga, de wandelende encyclopedie van Wergea, zo is mij verzekerd. ‘We zijn een gematigd dorp’, zo begint hij meteen als ik hartelijk welkom ben geheten en een kop koffie krijg. Hij en zijn vrouw, Maaike IJsselstein, zijn echte Wergeasters. ‘We zijn ongeveer in alles een derde deel, ‘in tred’. Derde deel Hervormd, derde deel Katholiek en een derde deel Doopsgezind en dat verklaart dat er nooit grote tegenstellingen waren en zijn, vanuit het verleden was er nooit een groep in de meerderheid, wat je vaak op andere dorpen wel zag, of dat er twee groeperingen tegenover elkaar stonden. Met drie valt dat mee.’ Spykstra heeft uitgezocht wie er allemaal sinds 1640 (en soms daarvoor) wel in de huizen woonden. Toen al liepen de vaarten door het dorp. Hij heeft er kaarten van gemaakt en weet van de huizen wie er generaties lang in de huizen woonden.

Je kan niet alleen goed nagaan wie waar woonde maar ook welke beroepen ze uitoefenden: hier leerden textielarbeiders en wevers en die waren doorgaans katholiek. Boeren waren dan weer hervormd. Er lagen drie meren rondom het dorp, dus dat speelde ook mee. Het was een dorp met verbindingen. De binnenvaart van Leeuwarden naar het zuiden moest langs Wergea. In 1640 waren er wel vijfenveertig stemgerechtigde boeren en dat was veel. Die boerderijen lagen allemaal aan het water. Er waren destijds nog vier mooie molens, nu niet meer. Wergea is zo ook ontstaan, langs it Alddjip, oorspronkelijk grote slenken van de Middelzee, vertakkingen waarnaast dorpen op terpen zijn ontstaan: Wirdum, Wergea, Warten, Swichum en Warstiens. De eerste kerk moet wel van de 12e eeuw geweest zijn, men heeft bij opgravingen daar tufsteen van gevonden. In ieder geval kunnen we aan de oudste klok in De Bidler zien dat die uit 1452 stamt. Die is gewijd aan de heiligen Fabianus en Sebastianus. In 1872 werd de derde kerk, de huidige, gebouwd.

Maaike IJsselstein stamt uit een familie van textielwinkeliers. Pake was eerst boerenarbeider, maar hij werd ziek en beppe begon toen een textielhandel, eerst vanuit een la van hun kabinet. Haar zuster was de laatste van drie generaties die in textiel deden.

Er zijn vele initiatieven in het dorp. Dat is te zien aan behoud van het café, nu een restaurant, de jeugdsoos, in het voormalige katholieke gebouw. De jeugdsoos is een zegen voor het dorp. Daar ontstaan tal van initiatieven. Ik zag in de voormalige rk-pastorie nu de kinderopvang. Door al die initiatieven is er veel saamhorigheid, zegt Spykstra. De gemeente Boarnsterhim was met de herindeling van 1984 een mislukking. Het ging nooit goed. Alles kon in Grou en Akkrum, in de andere dorpen verliep het moeizaam. Dat zeggen ook de dames Meinderts en Stoker. Niks kon, alles verliep moeizaam, en als het om Grou ging was er zomaar een brug, die niet eens nodig was. Het is echt een verbetering nu ze bij Leeuwarden horen. Leeuwarden, zo oordelen de dames, doet in ieder geval zijn uiterste best, zoals bijvoorbeeld: geld beschikbaar stellen aan plaatselijk belang. Zeker het sneeuwvegen is veel beter geworden. De gemeente Idaarderadeel, dus de gemeente van vóór de herindeling van 1984, had het wel goed voor elkaar. Er is één school voor alle groeperingen, daar liep Wergea in voorop, een school met open catechismus, zo wordt het wel genoemd.

In 1982 werd er door Rients van Wijngaarden al een historische club opgericht, dat is uniek voor zo’n dorp, de werkgroep heet ‘Werregea âld, Wergea nij.’ Wat opmerkelijk is, is dat ze in de loop der jaren nogal was boeken hebben gepubliceerd. Over de historie van Wergea is dus veel bekend. Zo is er een boek over het Popma Gasthuis (prachtig gebouw!) en het laatste is ‘Ien en oer út ‘e skiednis fan Wergea. Diel 8’ In 2022 bestond Wergea 600 jaar, dat is op alle fronten uitbundig herdacht en vooral gevierd.

Ik wandel weer verder, langs Gele Eker en langs de Grutte Buorren en ik kom dan op de Hillebuorren langs het water. Wat een mooi panorama! Het gebak van Bakkerij Teije de Boer lacht mij vanuit de etalage tegemoet, maar ik wandel stevig door. Wat een bijzonder dorp, dat merk je aan alles.

Bearn Bilker
5 november 2025