Thys Edelenbos: We verkochten dweilstokken, pannen en micro-vezeldoeken

Foto: Liwwadders; koekverkopers op de Leeuwarder markt (archief)

(Ook in deze zomer enkele prachtige verhalen opgediept uit ons archief; oktober 2012)

Standwerker Thys Edelenbos

‘We verkochten dweilstokken, pannen en micro-vezeldoeken’

‘Ik was fel tegen de verandering op het Zaailand, maar moet nu toch zeggen: prachtig. De stad is ervan opgeknapt. Ik denk ook dat de vrijdagmarkt weer opfleurt.’ Ruim vijfentwintig jaar stond Thys Edelenbos op allerlei markten door heel Nederland. Samen met marktkoopvrouw Sjoerdsje Engström verkocht hij dweilstokken, pannen en micro-vezeldoeken. ‘Ach, we verkochten van alles. We stonden altijd met ons tweeën. Sjoerdsje kan alles.’

Edelenbos was standwerker. Het zijn de sfeermakers op de markt. De ene keer met potten en pannen met anti-aanbaklaag en de andere keer met wonderdoeken of kleerhangers. ‘We trokken het hele land door. Op maandagmorgen stonden we op de markt in Texel. Als standwerker moest je stipt om half negen verschijnen voor de loting. Dat was spannend. Soms vochten we met dertig man om vijf plaatsen. We hadden allebei een standwerkerskaart, dus twee keer kans. Maar wel om half negen verschijnen en echt niet om twee minuten over half negen, want dan kon je naar huis en had je geen handel.’

Thys Edelenbos werd in 1939 geboren aan het Vliet in Leeuwarden. ‘Mijn ouders woonden op het terrein van ijzerhandelaar Hoeben. Kort daarna verhuisden we naar het Bataviaplein. Dat waren nieuwe woningen waar ze voor het eerst een watercloset hadden geïnstalleerd. De tonnetjes waren hiermee verleden tijd. Dat was een sensatie. Zondags hadden we de hele familie over de vloer die ons closet kwamen bewonderen. Mijn vader legde al snel een baksteen in het reservoir, al dat bezoek kostte hem te veel water.’

Van de kleuterschool aan het Vliet ging hij naar de Menno van Coehoornschool, destijds School Nummer Zes genaamd. ‘Daar kreeg ik les van meester Verbeke, de vader van de musici Joop en Harry. Daarna ging ik naar de Wissesdwinger-ulo bij de Prinsentuin en de avondhandelsschool, waar ik mijn middenstandsdiploma haalde.’ Dat diploma was noodzakelijk om een winkel te starten of handel te drijven. Vader Roelof Jan was koopman en dat beroep sprak zijn zoon ook erg aan. ‘Hij ging op zijn Victoria-bromfiets met textiel langs de dorpen. Een koffer met handel had hij mee. In de zomer zaten we weken op Ameland. Die Amelanders kwamen nauwelijks van hun eiland af, dus die zagen ons maar al te graag komen. Ik ben er ’s zomers weken naar school geweest.’

In de jaren vijftig van de vorige eeuw verlegde Roelof Jan Edelenbos zijn koers en stapte hij in de verhuur van wasmachines. ‘Hij startte het bedrijfje EBO: Eenvoud, Billijk en Onberispelijk. Die naam houd ik nog altijd in ere, al wordt de o door sommigen wel eens ingewisseld voor onbetrouwbaar. Uiteraard zeer ongepast, dat begrijpt iedereen. In de begin jaren floreerde de wasmachineverhuur geweldig. Maar de klap voor de verhuur kwam toen het voltage in Leeuwarden werd gewijzigd. We gingen van 127 volt naar 220. Dat betekende dat alle motortjes van de wasmachines moeten worden aangepast.’ Het einde van de verhuur voor privégebruik werd ook ingezet door de na-oorlogse welvaart. Steeds vaker werd er een wasmachine aangeschaft.

Thys Edelenbos kon aan de slag bij de technische groothandel van de Gebroeders Van der Veen. Die hadden zijn technische vaardigheden opgemerkt en stuurden de nieuwe werknemer op pad met apparatuur van de Engelse firma Hoover. ‘Ik werd als achttienjarige als reiziger aangesteld, zo noemden ze vertegenwoordigers in die tijd.’ Van der Veen had een showroom in de Sint Jacobsstraat die grensde aan het Oranje Bierhuis. ‘Op zaterdag stond ik daar in die winkel en na mijn werk gingen we een glaasje bier drinken bij Mik van het Oranje Bierhuis. Dat was nog in de tijd dat Mik en Eijgelaar van De Ossekop de enige twee zaken in Leeuwarden waren waar alleen maar bier werd geschonken. Sterke drank was taboe. Ik mag nog altijd graag in het Oranje Bierhuis komen en ben waarschijnlijk hun oudste klant.’

Leeuwarden kende in de vijftiger- en zestigerjaren veel technische grossiers en groothandels, een bedrijfstak – de schakel tussen fabrikant en winkelier – die inmiddels voor een deel is verdwenen. ‘Volgens mij is alleen de Technische Unie nog over. We hadden de Tehama aan het Zaailand, Oscar Keip aan het Ruiterskwartier, Stokvis aan de Noordersingel en Dijkstra aan de Uniabuurt. Hartelust zat met ijzerwaren aan de Romkeslaan. Daarnaast had je gespecialiseerde radio- en tv-zaken. Span, Braams, Vaartjes en Soepboer zijn de bekende namen. Dat waren begrippen in Leeuwarden.’

Ook zijn eigen bedrijf Van der Veen kende vele veranderingen. Van der Veen ging samen met Koolstra en weer later met Hamburger. De vestiging eindigde aan de Oostergrachtswal. ‘Daar lag de nadruk op het sanitair. De elektronicapoot bestond vooral uit het leveren van de Duitse merken zoals Telefunken.’ De markt was keurig verdeeld, zo vertelt Edelenbos. Groothandel Wiersma was leverancier van Philips. Het was de tijd dat de Eindhovense fabrikant nog eigen reparatieafdelingen had. In Leeuwarden was die jarenlang gevestigd aan het Oostergoplein.

Sjoerdsje Engström bracht Thijs Edelenbos in contact met de markt. ‘Die verdiende in twee dagen meer dan ik in een hele week. Dat is een geweldenaar. Die sleept als invalster op de vrijdagmarkt nog met grote groentekisten rond. Die ken alles.’ Voor Thys Edelenbos is de markt passé. ‘Ik heb dat altijd prachtig werk gevonden. Marktmeester Harm de Boer had zijn zaakjes goed voor elkaar. Die foeterde tegen de braderieën. Als ieder dorp of stadswijk een braderie organiseert, gaat dan ten koste van de centrale markt. Ook de standwerkers lijden daaronder. We hebben in Leeuwarden vier plaatsen te vergeven voor standwerkers, maar er wordt momenteel geen gebruik van gemaakt. Hoe dat komt? Er is veel te veel aanbod. Je verkoopt soms producten die je een week later bij de Action voor de helft van de prijs ziet liggen. Mensen hebben ook niet zoveel geduld meer. Wij moeten het hebben van de stopmomenten, hoe hou je ze bij je kraam. Vroeger stond Jeroen Rodenburg met horloges op de markt. Ook zo’n geweldenaar. Hij heeft nog een keten met winkels gehad, zelfs in de Doelesteeg. Op de markt verkocht hij horloges in vele soorten en maten. Dan had je het over klokjes van dertig gulden. Met zo’n bedrag kon je als marktkoopman tijdens je optreden zakken. Dat was de aardigheid. Dat kan niet meer met klokjes van vijf euro.’

Andries Veldman