Huub Mous en de boekenkast van Michael Zeeman

31 juli 2009 Actueel

(tekst: kunsthistoricus Huub Mous http://www.huubmous.nl)

De boekenkast van Micha�l Zeeman

Kort voor zijn overlijden, in december 1997, vroeg Lode Pemmelaar (1942-1997) mij of ik een boek wilde uitbrengen over zijn werk. De auteurs had hij al uitgezocht. Een van hen was Micha�l Zeeman, met wie hij goed bevriend was. Het verhaal van Zeeman was het eerst binnen. Het ging over boekenkasten in het algemeen, en over zijn eigen boekenkast in het bijzonder. Daarin had Lode Pemmelaar een tijdje gelogeerd. Het verhaal ging ook over de geschilderde boekenkasten van Pemmelaar die ge�nspireerd waren op de boekenkast van Zeeman. Twee jaar later volgde de tentoonstelling in het Fries Museum met de presentatie van het boek.

Ik heb Micha�l Zeeman toen gevraagd of hij deze tentoonstelling wilde openen. Ook daarin stemde hij meteen toe. Op de dag van de opening werd ik een uur van tevoren door Zeeman gebeld. Hij zat vast in de file. Of ik de honneurs wilde waarnemen en zelf de tentoonstelling wilde openen. Ik heb toen in een uur tijd een verhaal voorbereid dat ik nooit heb uitgesproken. Zeeman arriveerde precies op tijd en hield een prachtige redevoering, twintig minuten lang, zonder ook maar iets op papier te hebben. Dat verhaal is dus verloren gegaan. Zijn verhaal in het boek niet. Ik vond het terug in mijn eigen boekenkast.

***

Wie een behoorlijke, goed gevulde boekenkast in zijn woonkamer zet, heeft geen geraffineerd getekend behang meer  nodig. Rust wil hij, op de plaatsen waar de boekenwand  wordt onderbroken: een monochroom gesausde muur, liefst  in een lichte tint. Zo veel lawaai van kleuren als zijn boekenkast brengt, zo veel smalle en iets bredere verticale streepjes  naast elkaar, dat is al een immens schouwspel. AI die titels,  al die auteursnamen, dat is een gekakel van jewelste. Boeken  zouden rust uitstralen, al staat dat dan niet vast � maar een  boekenkast straalt onrust uit: zoveel is wel zeker. Wie er zijn  blik langs laat glijden of er niet al te scherp fixerend naar kijkt, neemt de bijna driedimensionale versie van een in  anarchisme verkerend formeel kunstwerk waar, een uit de  hand gelopen kleurenstudie. Met zo� n boekenkast langs de  wand kan je bijna geen schilderij meer in je kamer ophan gen, niet alleen door het ruimtegebrek, maar vooral ook  door de ongelijke kleurenstrijd, de verloren beeldenstorm.

Het ideaal van een studeerkamer is sinds onheuglijke tij den een studeerkamer waarin de boekenkasten zijn gevuld  met louter naslagwerken. Anders dan in de boekenkasten die  doorgaans in een woonkamer staan en die de uiteenlopende  huiselijke lectuur bevatten, van literaire werken tot vogelgids jes, staan in een studeerkamer de monumentale, veeldelige  werken die de kennis ordenen en samenvatten. Boeken voor  dagelijks gebruik of voor verstrooiing hebben kleurige  omslagen, of het nu om paperbacks gaat of om van stofom  slagen voorziene gebonden boeken, werken van geleerdheid  zijn in donker leer of linnen gevat en in ieder geval niet polychroom.

Zelfs als er een stofomslag omheen zit is dat door  gaans donkerblauw, grijs of hooguit �cru. Langs de boeken-  wand in een woonkamer staan streepjes, in een studeerka mer blokken. Het dagelijks leven is onrustig, het geduldig  ploeteren in een studeerkamer vereist rust; streepjes gaan  dansen, verleiden het oog tot heen en weer schieten, blokken  dwingen tot stilstand. Dat is wat je zoekt in een studeerka  mer. Het is het verschil tussen de oppervlakkige nieuwsgierigheid, die dwalen wil en grasduinen, en de gravende: wie  spitten wil, moet op zijn plaats blijven � ook als het zijn ogen  zijn die het graafwerk moeten verrichten.

Er is iets wonderlijks met de ruggen van boeken. Mijn  geheugen zit vol beelden van boekenwanden, andermans  boekenwanden en die van mijzelf in de verschillende opstel lingen van de huizen waarin ik woonde. Voor de twintigste  eeuw was een boekenwand altijd zo�n rustgevend patroon  van blokken: de boeken waren veelal groter en zagen er  serieuzer uit, de druktechniek om de hemel weet wat op een  kartonnetje te zetten en dat kartonnetje vervolgens om het al  dan niet bijeen gebonden drukwerk te plakken was nog niet  voorhanden. Dat oude beeld, van een kalmerend blokkenpa troon, bestaat alleen nog maar in oude bibliotheken en oude.  particuliere verzamelingen. En dus moeten wij het veelal met  kaleidoskopische patronen doen of, nog erger, chaotische.

Daar legt niet iedereen zich bij neer. Mijn vader, die over  een handzame domineesbibliotheek beschikte, had zo de  pest in de verstorende omslagen van zogenaamde �practica�  - boeken waarin zich op het practische werk toeleggende  theologen (het idee alleen al!) zich uitspraken over allerhan de modieuze vraagstukken � dat hij ze niet in de boekenkas- ten in zijn studeerkamer wilde hebben: daar stonden de bij belcommentaren en de lexicons, die, goddank, ieder voor  zich in ten minste twintig delen verschenen en gebonden  waren in effen linnen of in leer. Blokken wijsheid omringden  hem, een vrijwel gemetselde muur van schijnbaar marmer en  graniet; daar zijn gelovigen altijd goed in geweest, in fossili seren en het bouwen van solide muren. Een oom van mij, die  een veel modegevoeliger vak had, besloot zijn boeken te kaf-  ten in uniform kaftpapier, net zoals hij tijdens zijn middelba-  re schooltijd had gedaan: bruin, met een iets donkerder  streepje erin. Hij werkte voortaan ten overstaan van een mas-  sieve muur. Wat dat zegt over het karakter van modegevoe lige vakken doet hier helaas niet terzake.

De schrijver Edgar du Perron ging nog verder: hij liet al zijn boeken in linnen van dezelfde grijstint inbinden, onge-  veer zoals je in Frankrijk, in de negentiende eeuw, wel  bibliofielen had die een uniform bandontwerp voor al hun  boeken kozen. De traditie van het particuliere boekbindwerk  en het ontbreken van uitgeversbanden om boeken is in  Frankrijk tot op de huidige dag een hardnekkige. De letter-  omslagen in wijnrood en zwart op een cr�me-kleurige onder-  grond zijn befaamd; een Franse boekwinkel oogt daardoor  volslagen anders dan een Amerikaanse, zoals een Franse  boekenwand ook oneindig veel rustiger is dan een Neder-  landse. Ooit heb ik de bibliotheek bekeken van iemand die  van de veelkleurigheid van de contemporaine Nederlandse  boekproductie een thema had gemaakt: hij ordende zijn  boeken op kleur. Langs de wand van zijn woonkamer stond  een uitvergroot spectrum. Als je er een boek in zocht had je  niets aan je kennis van titel of auteur of desnoods onderwerp:  het formaat van het boek moest je kennen en de dominante  kleur van het omslag.

De boekband is bedacht om het papier te beschermen; om  dat papier ging het, vanzelfsprekend, dat bevatte de infor matie, de kennis of de schoonheid. In de eerste eeuwen van  de boekdrukkunst zette niemand zijn boeken in de kast met  de snede naar achteren en de ruggen naar de kijker toe. Het  ging om het drukwerk, de band was bijna een foedraal om  het papier heen; in Frankrijk zijn tot in deze eeuw nog boe-  ken uitgegeven, die bestonden uit gevouwen planovellen die  als losse katernen in een kartonnen doosje werden gelegd.  Het gold er als een verheven vorm van bibliofilie: drukwerk  hoorde in een doosje en er moest zeker, niet zo iets protserigs  als een boekband omheen gebonden worden. Wie oude  schilderijen of gravures bekijkt waarop interieurs met een  boekenkast staan afgebeeld, stelt vast dat de boeken daarin  met de rug naar de achterwand en de snede naar voren  staan. Op oude, in perkament gebonden boeken treft men  ook zelden een in contemporaine hand geschreven titel of  auteursvermelding op de rug aan; als ze al worden vermeld  staan ze op de omgebogen eindjes van voor- of achterplat.  Andermaal beklemtoont het dat de band bijzaak was.

Voor ons domineert de band: wij kiezen, kopen en lezen  boeken op titel, op auteur en op onderwerp, en in toenemen de mate op de aantrekkelijkheid van de presentatie. Wat zich achter de veelkleurige rug en omslagen bevindt, zien we  pas later. De band, die vroeger het bedrukte papier slechts  beschermde, heeft zich letterlijk voor de inhoud gedrongen.  Tekst en vormgeving van de band geven prijs wat het boek  bevat, vergroten dat uit in citaten, in beklemtoningen in  afbeeldingen. Van de met glitter beletterde en versierde vlug ge pocket die je op een luchthaven koopt tot de monumenta le uitgave van de verzamelde gedichten van een klassiek  dichter worden we in allerlei gradaties en nuances ge�nfor meerd over het boek dat we aanstonds gaan lezen, in woor den en in beelden, gearticuleerd en ongearticuleerd. Het  omslag en de band, ze beschermen niet langer, ze leveren  uit, ze verbergen niets maar geven alles prijs.

In 1987 heeft Lode Pemmelaar enige tijd, om redenen die er  hier niet toe doen, in mijn huis gewoond. Dat was een klein  huisje, met veel piepkleine kamertjes en het stond helemaal  vol met boekenkasten. AI die kamertjes kwamen mij goed uit  toen ik er in de gauwigheid in trok: veel kamers betekent veel  wanden. En om die wanden was het mij begonnen, daar kon  ik mijn boekenkasten tegenaan zetten. Sommige kamertjes  waren zo vol gestouwd met boekenkasten dat ze het karakter  kregen van een pantry voor de geest, een soort proviand kast  voor de lezer.

Lode Pemmelaar was er door gefascineerd, zozeer zelfs  dat hij besloot zijn intrek te nemen in een van die mudvolle  kamertjes; hij installeerde zijn veldbed tussen de kasten en  doordat die zo dicht op elkaar stonden leek het wel alsof hij  voortaan zelf ook in een kast sliep. Hij werd deel van de ver zameling. Met zijn dekbed om zich heen werd hij � s nachts  bijna zelf een boek, hij de inhoud, zijn beddengoed het  omslag. Hij voelde zich er veilig en vond het een geruststel lend idee tussen al deze zwijgende maar grote geesten zijn  nachtrust te genieten.

En ja, eerlijk is eerlijk, hij ontdekte tijdens zijn verblijf in  mijn huis nog een kast, een kast die oppervlakkig beschouwd  enigszins op mijn boekenkasten leek, mijn wijnkast; opnieuw  was er sprake van prachtige omslagen, geheel in de geest  van de Franse typografie in zwarte en rode letters op een  cr�mekleurige ondergrond, andermaal bevond de ware  schat zich achter de titelpagina.

Ze begonnen hem in toenemende mate te fascineren, al die  boekenkasten, zozeer zelfs, dat hij ze mettertijd is gaan  schilderen. Eerder in zijn creatieve leven had hij al getracht  e geheimen van het landschap en de geheimen van de ver-  pakking te ontsluieren door zich toe te leggen op het portret en van dozen, gevouwen of opengeklapt. Wat zit er ach ter de verpakking, wat is het landschap van horizontalen  waaruit Friesland voor een aanzienlijk deel bestaat precies  waard? Terwijl hij de dozen openklapte en iedereen kon  vaststellen dat ze leeg waren, werd het mysterie van het land-  schap dat hij schilderde door zijn reductionistische aanpak  alleen maar groter. Kijk maar, je ziet niet wat je ziet � en als  je beter kijkt en je rekenschap geeft van wat je werkelijk  waarneemt, dan weet je niet meer wat je ziet.

De boekenkasten die hij ging schilderen � mijn boekenkasten � vormen een sublieme verheviging van die aanpak,  juist door de wijze waarop Lode Pemmelaar ze schilderde:  veelkleurig, maar per boek monochroom, in een mengeling  van streepjes en blokjes, van veel gebruikte boeken en  geleerde boeken. Soms domineert het blauw, dan weer karmozijn, een volgende keer een pastelgroen of een okergeel.  Het zijn onmiskenbaar afbeeldingen van boekenkasten,  maar al even onmiskenbaar studies in kleuren en kleurverh oudingen. Mijn veelkleurige boekenkasten waren voor hemeen aanleiding tot een onderzoek naar de geest van het  schilderij, naar de basiselementen van de schilderkunst. Kl euren, lijnen en blokken, verhoudingen in formaten, verh oudingen van kleuren onderling.

Maar hij deed nog iets: hij schafte rigoureus,de belettering  af. Zoals hij was gaan slapen in een boekenkast � de ruggen  die ik in het begin van dit stuk in hun gezamenlijke opstelling  als bijna driedimensionaal beschreef juist hun derde dimen sie teruggaf � zo sloot hij de boeken in de kasten die hij  schilderde af. Hun inhoud werd een geheim, het geheim een  raadsel. Gesloten staan ze in het gelid, we weten niet waar  ze over gaan: we zullen ze geduldig en zorgvuldig ter hand moeten nemen om iets van hun inhoud aan de weet te  komen. Ze dwingen ons tot vertraging; langs de ruggen dwa lende blikken die snel even een titel en een auteur willen achterhalen en daarmee hun oppervlakkige nieuwsgierigheid willen bevredigen, kunnen hier al even snel onverrichter zake stoppen. Lode Pemmelaar sloot hun geheimen weer af, gaf  ze hun autonomie weer terug. Hij wist waarom dat noodza kelijk was, hij was tussen de boeken gaan slapen en had ze  �s nachts met elkaar horen fluisteren, buiten bereik van de  auteur en op persoonlijke titel � en dat is een titel die lang  niet altijd dezelfde is als die de uitgever of de auteur eraan  gegeven heeft.

Zijn anonieme en titelloze boekruggen op zijn boekenkast-  schilderijen zijn, anders dan de oppervlakkige beschouwer  bij eerste aanblik teleurgesteld denkt, een verdediging van  het boek als boek: het gaat om de inhoud, niet om de versie-  ring, ongeveer zoals die schilderijen van hem demonstreren  dat het om kleur, verhouding en compositie gaat. Hij was  daar goed in, Lode Pemmelaar, in het bedenken en maken  van schilderijen die tegelijkertijd iets simpels lijken af te beel den en iets gecompliceerds beweren over de kunst. Wie hem  gekend heeft, weet dat het geen schilder was die veel over  zijn werk wilde vertellen, zoals hij in het dagelijks leven ook  eerder als teruggetrokken dan als praatgraag zou moeten  worden gekarakteriseerd.

Een gesloten boek, dacht ik wel eens. Of die boekenkasten  van mij, die hij geschilderd heeft, daarom in feite als zelfpor tretten moeten worden beschouwd heb ik hem nooit durven  vragen. Nu kan dat niet meer. Eigenlijk is dat maar goed ook: kan ik het vrijelijk oppe ren, achter zijn rug om.

Micha�l Zeeman (1958-2009)