Hello Kopenhagen, may we have your votes please?

(tekst: kunsthistoricus Huub Mous op http://www.huubmous.nl )

Leeuwarden (we love it)20 juli 2011

�Laat ik vooropstellen dat ik een ingekankerde hekel aan provinciesteden heb en dat ik me van Leeuwarden helemaal niets voorstelde. Ik zag het al voor me, zo�n tochtig gat met anderhalve bioscoop en een folkloremuseum, ��n caf� waar iedere dag opnieuw de zes journalisten van de plaatselijke courant, de nooit geheel onbegaafde beeldhouwer en een dichter samenklonteren om onder het genot van teveel drank te zitten afgeven op allerlei grootsteedse samenzweringen.�

Guus Luijters, Een avontuurlijke reis

Zoals Lutjebroek, Tietjerkstradeel en Kadmandu in het alledaagse spraakgebruik de connotatie hebben van This is nowhere, zo staat Leeuwarden voor �Dit is de provincie�. De modale provinciaal wordt in een cabarettekst of een column van Jan Blokker steevast in Leeuwarden gesitueerd en bij voorkeur op het Zaailand. Gecomprimeerde teksten zoals columns, chansons en gedichten maken dankbaar gebruik van de semiotiek van een plaatsnaam, het verschijnsel dat een naam als eigenaardig amalgaam van klanken en betekenissen naar meer verwijst dan de werkelijkheid alleen. Een naam van een stad is geen optelsom van huizen, straten, parken en fonteinen en het register van een plaatsnaam in de Bosatlas lijkt eerder op een gedichtenbundel dan op een logaritmetafel. �Bombay. Lugano, Pittsburg, Ouderkerk� vormen een willekeurig kwartet van plaatsnamen uit alle windstreken, prachtige klanken met een onbesmet betekenisveld, kortom geen vuiltje aan de lucht. Maar dat wordt anders bij: �Bopal, Seveso, Harrisburg, Lekkerkerk�.

Plaatsnamen hebben niet alleen hun geografische breedtegraad, maar ook een veranderlijke tijdsaanduiding. Zo heeft het betekenisveld van �Dallas� in de afgelopen decennia twee drastische aardverschuivingen ondergaan. En dan zijn er nog de vooringenomen betekenissen. Het beeld van Leeuwarden, dat zich ontwikkelt in de beschrijving van Guus Luijters, is geen fotografische afdruk van de werkelijkheid, maar van een negatief dat al in zijn hoofd zat: het clich� van een provinciestad.

Plaatsnamen hebben op het eerste gezicht weinig relatie met de architectuur of het landschap, of er moet sprake zijn van een etymologisch verband. Maar dat een dam in de Amstel �Amsterdam� deed ontstaan en �luwe warden� (beschutting biedend terpen) �Leeuwarden� zal niet als beeld opdoemen bij het horen van de naam. Een plaatsnaam is in de eerste plaats een reeks van lege klanken die als teken een onontwarbare kluwen vormen van betekenaar en betekenis. Een plaatsnaam kan een beeld oproepen, ook als je een stad nooit gezien hebt en het noemen van namen van Europese hoofdsteden biedt zo een goedkope rondreis door Europa. �Hello Kopenhagen, may we have your votes please?�� en ik zie een promotiefilm van Kopenhagen, terwijl ik er nooit rondgelopen heb. Gecombineerd met muziek en tekst en gezongen door een menselijke stem krijgen plaatsnamen de eigenaardigheid dat ze een haarscherp beeld oproepen van hoe een stad er uitziet. Hoe deze beelden worden gegenereerd is een wonderbaarlijk spel waarvan de regels moeilijk te achterhalen zijn. Zeker is dat beeld, muziek en tekst onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden en dat men deze regel niet moet overtreden. Als Douwe Heringa zingt over Harlingen op de muziek van �Amsterdam� van Jacques Brel, krijg ik een dubbel belichte film te zien.

De synthese van muziek, tekst en menselijke stem bereikt onbegrensde mogelijkheden bij een plaatsnaam, waarvan men de plaats niet kent. �G�ttingen�, gezongen door Barbara doet bij mij in �no time� het beeld van een stad ontstaan. Al bij de eerste maten vormt zich een compleet stratenplan, weldra komen gevelrijen, daklijsten en detailleringen, een park met eeuwenoude bomen, en standbeeld�.woorden zijn te grof en te traag om de verfijning van dit beeld te beschrijven. De woorden, die gezongen worden, bevatten zelf ook nauwelijks visuele verwijzingen, maar vormen een reeks van vluchtige, haast triviale uitspraken. Er is wel een constante in de betekenis van de tekst te bespeuren die wellicht de beelden genereert. Het is de idylle van de provinciestad, de tegenpool van het Leeuwarden van Luijters, een stad waar de tijd stil lijkt te staan, overzichtelijke harmonie samengaat met melancholieke berusting en alleen de kinderen dezelfden zijn als in de grote stad.

G�ttingen is een stad zonder visuele kapstok. Zoals de Eiffeltoren van Parijs, de zeemeermin Kopenhagen, de Towerbridge van Londen en het Vrijheidsbeeld van New York. Deze kapstokken kunnen zoveel betekenen, dat ze het beeld van een hele stad kunnen torsen. Het zijn eigenzinnige objecten, metaforen van vernuft, fantasie en dramatiek, die het beeld van een stad kunnen dragen maar nauwelijks kunnen oproepen. De eigenaardigheden van een stad liggen niet in de herkenningspunten van een ansichtkaart, maar in alledaagse details, zoals de structuur van gevels, het onopvallende ornament, de aard van het licht en de textuur van het plaveisel. In de film Una giornata particolare wordt in het decor van de stad geen enkel beeld van een ansichtkaart getoond, maar de vormen van huizen, de vensters en het plaveisel wekken ontegenzeggelijk de indruk: dit is Rome. Distinctieve signalen worden niet gericht waargenomen. Het zijn de indrukken vanuit de ooghoek en de geluiden die je hoort, als ze ophouden. Met een mengpaneel van deze minimale signalen kan een beeld van een stad worden opgeroepen, waarvan voorheen alleen de plaatsnaam bekend was. Op het beeldscherm van zijn verbeelding is ieder mens een stedenbouwkundige.

Met deze gedachten voor ogen ben ik boekje Ljouwert 700 gaan lezen, een bundel met gedichten over de stad Leeuwaren, dat ik onlangs aantrof in een boekenstalletje op het Zaailand. Het is uitgegeven in 1985. Naar aanleiding van het 700 honderdjarig bestaan van de stad werden destijds dertig dichters gevraagd een gedicht te schrijven over Ljouwert (Liwadden, Leeuwarden). Een plaatsnaam als inspiratiebron voor de verbeelding kreeg hier als resultaat een overzichtelijke hoeveelheid tekstmateriaal. De ondertitel, �in st�d is in st�d is in st�d� � een parafrase van Gertrude Steins �a rose is a rose is a rose� � lijkt haast een parodie op de zich herhalende dubbelzinnigheid van werkelijkheid, woord en verbeelding die een plaatsnaam eigen is. De woorden �stad� en �roos� zijn verwisseld, maar de zin blijft betekenis houden onafhankelijk van de betekenis van het woord. Maar de plaatsnaam Leeuwarden in de titel van de bundel is letterlijk en figuurlijk plaatsgebonden. G�ttingen 700 had een heel andere bundel opgeleverd.

lees verder op:

http://www.huubmous.nl