Gemeente trekt pak maatregelen uit kast om crisis te bezweren

(tekst: vergadering College van Burgemeesters en Wethouders 24-2-2009)

Onderwerp: Gevolgen kredietcrisis

Besluit B&W

1. De gemeenteraad te informeren over de gevolgen van de kredietcrisis en de mogelijkheden voor interventie op lokaal niveau.
2. De informatieve brief aan de gemeenteraad vast te stellen

Toelichting

Het college heeft besloten een brief te sturen aan de gemeenteraad over de gevolgen van de kredietcrisis voor de gemeente en welke mogelijkheden zij ziet om op lokaal niveau iets te doen.

——–
Aan de leden van de gemeenteraad

De kredietcrisis en de gemeente Leeuwarden

Concernstaf

17 februari 2009, verzonden:

Geachte leden van de raad,

Naar aanleiding van ondermeer het verzoek van de PvdA-fractie willen wij u met deze brief informeren over de directe en indirecte gevolgen van de kredietcrisis voor onze gemeente en over een verkenning van de maatregelen die wij kunnen treffen.

Wat in de VS begon met problemen met risicovolle hypotheken is via een crisis in de financi�le sector uitgegroeid tot een wereldwijde recessie. Een recessie die onvergelijkbaar is met eerdere recessies in de periode na de Tweede Wereldoorlog. De recessie trekt een mondiaal spoor. In de Verenigde Staten, Europa, Azi� zijn de gevolgen van de kredietcrisis op steeds meer terreinen waarneembaar en is te zien hoe de financi�le crisis zijn doorwerking heeft in de re�le economie. Forse daling van omzet en productie bij bedrijven, financi�le instellingen die wankelen op hun basis, afnemende vraag naar goederen, massaontslagen en oplopende werkloosheid, een inzakkende woningmarkt. In de hele wereld verslechteren de economische omstandigheden in een hoog tempo.

De onzekerheid over economische ontwikkelingen op korte en de langere termijn is zeer groot. Economische theorie�n die in de afgelopen jaren onomstreden waren en de basis vormden voor het financieel-economisch beleid van overheden en monetaire autoriteiten zijn in korte tijd van hun voetstuk gevallen. Als het gaat om de rol van de overheid in de economie en het bestrijden van de recessie lijkt er zelfs sprake te zijn van een �Umwertung aller Werte�. De roep om extra overheidsuitgaven om zodoende de wegvallende vraag naar consumptie- en investeringsgoederen te compenseren is groot. Aan de tegenhanger hiervan, namelijk afremmen van de vraag in een periode van hoogconjunctuur door de overheid door lastenverhoging is in de afgelopen jaar geen invulling gegeven. Dat zal dus, indien succesvol, in de volgende fase van hoogconjunctuur moeten en daarmee is dan ook het grootste risico van deze economische politiek aangegeven.

Duidelijk is dat de gevolgen van de kredietcrisis ook in en om Leeuwarden neer zullen dalen. Zij treffen burgers, bedrijven en de gemeente zelf. Burgers en bedrijven zullen steeds meer de gevolgen van de crisis ervaren. De verwachtingen voor de komende jaren zijn zorgelijk.

Het is in dit verband uiteraard van belang om na te gaan wat de gevolgen van de recessie voor de financi�le positie van de gemeente Leeuwarden zijn. Maar dat niet alleen. Het is ook van belang om na te gaan wat er door de gemeente Leeuwarden als lokale overheid gedaan kan worden om de gevolgen van de recessie voor de burgers en bedrijven op te vangen of te bestrijden.
Daarbij moet wel bedacht worden dat de mogelijkheden van gemeenten om in te grijpen beperkt zijn. Een mondiale crisis die op zoveel terreinen zijn doorwerking heeft, maakt dat interventies van gemeenten een beperkt effect zullen sorteren. Dat neemt niet weg dat wij ons in zullen spannen om de negatieve effecten waar mogelijk te temperen.

Positie van de gemeente
Aan de achtergronden en oorzaken van deze recessie zijn in de afgelopen periode vele beschouwingen gewijd. De meest gedeelde opvatting is dat de crisis in de financi�le sector voor veel onzekerheid heeft gezorgd met een enorme vraaguitval als gevolg. Andere analyses gaan verder en wijzen er op dat er ook structurele factoren zijn die een herstel van economische groei in de weg zullen staan, dan wel een verdere economische krimp met zich mee zullen brengen. Er moet dan bijvoorbeeld gedacht worden aan een veel restrictievere kredietverlening aan bedrijven en burgers.

In de afgelopen maanden heeft het kabinet veel maatregelen genomen om de crisis in de Nederlandse financi�le sector te bezweren. De aard en inhoud van die maatregelen zijn naar wij aannemen bij u bekend. Tegelijkertijd moet echter ook worden vastgesteld dat aan het direct bestrijden van de recessie, bijvoorbeeld door middel van een substantieel pakket maatregelen om de vraag te stimuleren, tot nu door de rijksoverheid weinig gedaan is. Wellicht dat dit binnenkort gaat veranderen, want naar aanleiding van de jongste cijfers van het CPB heeft het kabinet aangekondigd om op korte termijn met een maatregelenpakket te komen gericht op het bestrijden van de recessie �n de gevolgen daarvan voor de rijksbegroting. Recent is immers duidelijk geworden wat die effecten zijn: een ongekende toename van het begrotingstekort. De politieke discussie op rijksniveau gaat dan ook niet all��n over de omvang van een stimuleringsprogramma om de recessie te bestrijden maar ook over de omvang van bezuinigingen teneinde de recessie niet te verergeren. De uitkomst van die discussie zal worden verwerkt in de Voorjaarsnota. De Voorjaarsnota zal dus in belangrijke mate bepalen wat de financi�le speelruimte op lokaal niveau is om de gevolgen van de recessie voor de burgers en bedrijven in Leeuwarden op te vangen of te bestrijden.
Daarmee is dan meteen aangegeven waardoor de gevolgen van de recessie voor de financi�le positie van de gemeente Leeuwarden voor een belangrijk deel worden bepaald: de inhoud van de Voorjaarsnota en de daarop gebaseerde meicirculaire.

Ontwikkeling inkomsten
De ontwikkeling van het Gemeentefonds is gekoppeld aan de ontwikkeling van de rijksbegroting. De ontwikkeling van het Gemeentefonds (de Algemene Uitkering) is ��n van de belangrijkste factoren voor de bepaling van de financi�le positie van onze gemeente. Dit jaar zijn voor het eerst de CPB-ramingen, d.w.z. de conceptramingen voor het Centraal Economisch Plan, die gebruikt worden voor het opstellen van de Voorjaarsnota, v��r het verschijnen daarvan openbaar gemaakt en wel op 17 februari jl. Daarin wordt voor 2009 een krimp voorzien van 3,5% en voor 2010 van 0,25% en een werkloosheid die landelijk oploopt richting 9%. Helaas heeft het CPB nog geen raming afgegeven voor de ontwikkeling van de overheidsfinanci�n, maar eerder was al bekend geworden dat het begrotingstekort ver boven de Europese norm van 3% uitkomt. Het is kortom vrijwel zeker dat het Gemeentefonds onder zware druk komt te staan en dat de kans op een daling van de Algemene Uitkering zeer groot is. Meer duidelijkheid daarover kan niet eerder worden verschaft dan nadat de meicirculaire is verschenen.

Ontwikkeling uitgaven
Aan de uitgavenkant van de gemeentelijke begroting is de bijstandsverlening van invloed op de financi�le positie van de gemeente. In het bestuursakkoord met het Rijk is afgesproken dat het macrobudget WWB-Inkomensdeel tot en met 2011 een vaste omvang heeft, tenzij het aantal bijstandsgerechtigden landelijk met meer dan 12.500 stijgt. Die eerste landelijke stijging van 12.500 bijstandsgerechtigden komt dus voor rekening van de gemeenten. Stijgt het aantal verder dan 12.500 dan wordt het macrobudget weer mee verhoogd. De verwachting is dat zich de komende periode een stijging van het aantal bijstandsgerechtigden zal voordoen. Onzeker is wat het rijk gaat doen met een overschrijding op de begroting van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Volgens de begrotingsregels moeten ministeries overschrijdingen op hun begroting zelf oplossen. Bezuinigingen binnen de begroting van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid zullen ongetwijfeld doorwerken naar de gemeentelijke begroting.
Maar er zijn meer effecten naar de uitgavenkant. De verwachting is dat het aantal mensen met een minimuminkomen gaat stijgen. Meer mensen zullen financi�le problemen krijgen, de huur/hypotheek niet meer kunnen betalen, uit huis geplaatst worden. Er kunnen dus bij ongewijzigd beleid meer uitgaven verwacht worden voor bijvoorbeeld bijzondere bijstand, schuldhulpverlening, maatschappelijke opvang e.d. (terwijl we in Leeuwarden juist te maken krijgen met een enorme bezuiniging op de maatschappelijke opvang).

Woningbouw en grondexploitaties
Een derde factor die van invloed is op de financi�le positie is de ontwikkeling van de woningbouw en de grondexploitaties. Er is een re�el risico dat boekwaardes van gronden afgewaardeerd moeten worden als de recessie (veel) langer aanhoudt en dat de grondexploitaties van lopende projecten verslechteren (waardoor de aanwezige risicoreserves �verdampen�). Voor het opvangen van de financi�le gevolgen is de reserve Grondexploitaties beschikbaar, maar die is niet oneindig. De voeding van die reserve komt uiteraard ook onder druk te staan waardoor de taakstellende afdrachten aan de begroting en het SIOF wellicht niet meer mogelijk zullen zijn. De woningbouwproductie is teruggevallen (deze was de laatste jaren op stoom) en de onzekerheid op de woningmarkt is groot.
Op termijn komen dan ook de hieraan gerelateerde inkomsten uit bouwleges onder druk te staan. Deze daling kan worden opgevangen door benutting van de flexibiliteit binnen de formatie van de betreffende sector.

Al met al is de verwachting dat de financi�le positie van de gemeente Leeuwarden de komende periode onder zware druk zal komen te staan. De financi�le speelruimte om op lokaal niveau stimuleringsmaatregelen te treffen is zeer klein en wellicht zelfs helemaal niet aanwezig. Het zal de nodige inspanningen vragen om tot een structureel sluitende begroting te komen.

Verkenning van mogelijk acties
Onderstaand zal nader stilgestaan worden bij een tweetal terreinen, namelijk de ontwikkeling van de investeringen en de inzetbaarheid van de beroepsbevolking. Hier zal aangegeven worden welke lokale en regionale mogelijkheden wij zien om de gevolgen van de recessie op te vangen of te verzachten.

Allereerst wordt in beeld gebracht welke investeringen c.q. uitgaven voor beheer en onderhoud de Gemeente Leeuwarden dit en volgend jaar reeds in planning heeft staan. Daarnaast worden suggesties gedaan om investeringen en geplande uitgaven voor beheer en onderhoud eerder uit te voeren. Hierbij worden echter ook de te verwachten knelpunten in beeld gebracht. Verder is het van belang particuliere investeringen zoveel mogelijk te stimuleren en in elk geval geen onnodige blokkades op te werpen.

Ons past overigens in dit verband wel enige bescheidenheid. Een gemeente kan via de gemeentebegroting proberen de vraaguitval ten gevolge van de economische crisis te compenseren, maar het effect hiervan lekt voor een deel weg naar de rest van het land. Alleen gecombineerde acties van zowel Rijk, provincies en alle gemeenten kunnen de gevolgen van de economische crisis verzachten. Om die reden is een gecombineerde aanpak essentieel en zal onze aanpak mede afhankelijk zijn van de maatregelen op provinciaal en landelijk niveau.

Huidige investeringen en uitgaven voor beheer & onderhoud
Binnen de Gemeente Leeuwarden verkeren we in de omstandigheid dat juist dit en volgend jaar fors wordt ge�nvesteerd. Hierbij kunnen o.a. de volgende investeringen worden genoemd:

� Nieuw Zaailand;
� Provinciehuis;
� Tunnel(s) Oostergoplein;
� Aanpak Stadsring;
� Start Haak om Leeuwarden (let op: deel planologische procedure moet nog worden gevoerd);
� Sporthal Kenniscampus.

Het totale investeringsvolume in en rondom de stad bedraagt, inclusief Drachtstercomplex en Westelijke Invalsweg, de komende jaren meer dan een miljard euro. Hiermee wordt al een behoorlijke bijdrage geleverd aan het versterken van de vraag. Bij deze investeringen zal erop worden ingezet om met behulp van �contract compliance� een bijdrage te leveren aan het bestrijden van de (lokale) werkloosheid.

Daarnaast moet ook worden gekeken naar beheer en onderhoud. Op het gebied van groen(onderhoud), wegen(onderhoud), riolering en onderhoud van panden worden de reguliere jaarschijven uitgevoerd. Vergeleken met voorgaande jaren wordt (conform de planning) fors ingezet op het onderhoud van panden (ten laste van in de voorziening �groot onderhoud panden� geraamde middelen).

Van belang is dat de uitvoering van de bovengenoemde investeringen en het beheer en onderhoud volop prioriteit krijgt. Juist nu moeten deze middelen worden besteed.

Mede met het oog op de eerder genoemde weglekeffecten blijft het van belang te investeren in de economische structuurversterking van de stad en de regio. De richting hiervan is uitgezet in het kader van �Stedelijke Economie�. De investeringen c.q. bestedingen in dit kader kunnen de stad ook op langere termijn vooruit helpen. Dit effect wordt versterkt omdat onderdelen als watertechnologie, duurzaamheid, (binnenlandse) toerisme en �gaming� (voorlopig) minder last van de economische crisis lijken te hebben. Nog sterker; b.v. investeringen in duurzaamheid worden alom genoemd als een mogelijkheid om de bouwsector te ondersteunen. Op deze onderdelen moet en zal, daar waar mogelijk met Europese-, Rijks- en provinciale cofinanciering, worden ingezet. Wij zullen daar waar mogelijk maximaal gebruik maken van de aanwezige en wellicht nog komende (duurzaamheid) subsidiestromen.

Ook zullen wij er bij het Rijk op aandringen om extra middelen ter beschikking te stellen voor investeringen in de gemeente en de regio. In het Bestuurlijk Overleg Fysieke Pijler is � op voorspraak van de bestuurlijke taskforce Kredietcrisis (waarin de Gemeente Leeuwarden vertegenwoordigd is) � besloten om op zeer korte termijn over te gaan tot een inventarisatie van de stedelijke investeringsopgaven. Deze inventarisatie zal worden aangeboden aan minister Van der Laan.
Wij hebben al meegewerkt aan een inventarisatie van de VNG van projecten die mogelijk naar voren gehaald zouden kunnen worden, mits financiering en regelgeving dat niet tegenhoudt.

Investeringen en uitgaven voor beheer & onderhoud naar voren halen
Het versnellen van eigen opdrachten van overheidslichamen wordt logischerwijs regelmatig genoemd als ��n van de mogelijkheden de economie te stimuleren. Wij brengen op dit moment de mogelijkheden hiertoe in beeld. Wij hebben hierbij wel te maken met de nodige belemmeringen. Hierbij moet worden gedacht aan de noodzakelijke (planologische) procedures voor de Haak, Westelijke invalsweg of andere projecten en investeringen. Daarnaast hebben we reeds aangegeven dat het investeringsvolume binnen de gemeentegrenzen al substantieel is. De stad (mogelijke overlast) moet de gewenste investeringen en/of uitgaven voor beheer en onderhoud wel aan kunnen en de ambtelijk capaciteit moet toereikend zijn. Als laatste kunnen we ook te maken hebben met bepaalde financi�le belemmeringen. Er zijn op verschillende beleidsvelden wel wensen of zelfs meer dan dat, maar deze zijn nog niet in alle gevallen financieel gedekt.

Om de gedachten te bepalen, kan aan de hand van de zgn. �Kompas norm� een inschatting worden gegeven van de incidentele en structurele werkgelegenheidseffecten van investeringen. Een overheidsinvestering van � 1,0 miljoen gemiddeld leidt tot een impuls van de tijdelijke werkgelegenheid van 15 fte en tot een structurele uitzetting van 5 fte.

Alles overziende lijken de grootste mogelijkheden op het gebied van beheer en onderhoud te liggen. Wij doen op dit moment onderzoek naar de mogelijkheden die er op dit terrein zijn om in latere jaren geplande uitgaven naar voren te halen. Indien dit tot concrete voorstellen leidt, zal het vraagstuk zich toespitsen op voorfinanciering.
Wegnemen belemmeringen voor investeerders
Wij zullen binnen de daarvoor geldende kaders vol blijven inzetten op het snel en effici�nt afhandelen van planologische procedures, vergunningverlening, etc. Wij vinden het van belang dat potenti�le investeerders geen onnodige blokkades op hun weg vinden.

Overig
Ook wordt gekeken naar maatregelen op andere beleidsvelden. Indien er sprake is van specifieke knelpunten zal worden getracht hiervoor een oplossing aan te bieden. In dit kader kan worden gedacht aan maatregelen t.b.v. de woningmarkt. Ook wordt bekeken of aanbestedingsprocedures aangepast kunnen worden. Verder wordt onderzocht of het Stimuleringsfonds Werkgelegenheid breder kan worden ingezet. Hierbij wordt o.a. aan borgstellingen gedacht.
We blijven alert op signalen en informatie uit de markt. Er zullen daarvoor bijeenkomsten worden georganiseerd, maar er zal ook gebruik worden gemaakt van de reguliere en aanvullend geplande contactmomenten met het bedrijfsleven. Binnenkort is er een discussiebijeenkomst met de commissie Stadsontwikkeling, ambtenaren en externe deskundigen gepland, met als onderwerp de woningmarkt.

Inzetbaarheid beroepsbevolking
Het Centraal Plan Bureau voorspelt dat de werkloosheid in Nederland in 2009 zal stijgen naar 425.000 mensen en verder door zal stijgen naar 675.000 mensen in 2010. Ten opzichte van het aantal werklozen eind 2008 gaan deze ramingen uit van meer dan een verdubbeling van het aantal werklozen in 2010. Ook in Leeuwarden zal de werkloosheid toenemen. Wel heeft Leeuwarden een relatief gunstige sectorstructuur voor mindere economische tijden heeft (veel openbaar bestuur en zorg). Daar staat tegenover dat de sectorstructuur in de regio minder gunstig is. Met welke snelheid en intensiteit de groei van de werkloosheid doortikt in een groei van het bijstandsvolume in Leeuwarden laat zich niet eenvoudig becijferen. Gezien het tempo waarmee de werkloosheid stijgt moet rekening gehouden worden met een forse toename van het bijstandsbestand.

Op dit moment zijn er in Leeuwarden nog diverse sectoren die te maken hebben met openstaande vacatures. Tot voor kort was de voorspelling dat de krapte op de arbeidsmarkt verder zou toenemen, doordat binnenkort de babyboomers met pensioen gaan. Of dit tekort zich daadwerkelijk gaat voordoen, moet worden afgewacht. Wel probeert de rijksoverheid met de werktijdverkortingsregeling primair directe werkloosheid te voorkomen maar tevens ervoor te zorgen dat goede, gekwalificeerde mensen op de langere termijn voor bedrijven behouden kunnen blijven.

De verschillende bewegingen; aankomende recessie, tekorten in specifieke sectoren, de kwalitatieve mismatch en de vergrijzing vragen van gemeenten actie.
De gemeente Leeuwarden ziet voor zichzelf op dit terrein een zeer actieve rol weggelegd. Concreet resulteert dat in de volgende maatregelen:

Mobiliteitscentrum
Naast het regulier blijven inzetten van re-integratie activiteiten voor werkzoekenden is het belangrijk om waar mogelijk het ontstaan van werkloosheid te voorkomen. Dit kan door het aanbieden van trajecten van-werk-naar-werk en door het aanbieden van intensieve scholing. Op 2 maart 2009 wordt het mobiliteitscentrum in Leeuwarden geopend. Vanuit dit centrum zal de gemeente samen met het UWV Werkbedrijf stevig inzetten op het inzetbaar houden/maken van mensen en het zo snel mogelijk bemiddelen/omscholen van met ontslag bedreigde werknemers naar sectoren waar nog wel vraag naar arbeidskrachten is.

Actieve voorlichting aan ondernemers
De gemeente Leeuwarden heeft veel aandacht voor ondernemers die in problemen komen doordat het steeds moeilijker wordt om kredieten te krijgen als gevolg van aangescherpte voorwaarden van banken. Het Bureau Zelfstandigen Frysl�n (BZF) geeft extra voorlichting aan accountants en banken om via deze weg hun cli�nten op alternatieve kredietkanalen te wijzen. Tevens zal BZF extra voorlichting geven over het Besluit bijstandsverlening zelfstandigen (Bbz-regeling) waarmee financi�le hulp kan worden geboden aan ondernemers.

Expertmeeting
Op 25 februari 2009 heeft de gemeente Leeuwarden een expertmeeting georganiseerd met de belangrijkste spelers op de arbeidsmarkt (werkgevers, UWV Werkbedrijf, Kamer van Koophandel, uitzendbranche, onderwijs, gemeente). Raadsleden zijn ook voor deze bijeenkomst uitgenodigd. Tijdens deze bijeenkomst zal gekeken worden naar de gevolgen van de kredietcrisis voor de Leeuwarder economie voor de korte en lange termijn. Verder zal er gekeken worden naar de rol die de gemeente kan vervullen en zal gezocht worden naar creatieve oplossingen. Aan het einde van de bijeenkomst wordt een gezamenlijk plan van aanpak opgesteld. Tevens zullen er afspraken gemaakt worden om elkaar periodiek te informeren over ontwikkelingen, knelpunten en kansen.

Regionale afspraken
De arbeidsmarkt beweegt zich op een regionale schaal. Het is daarom belangrijk om in regionaal verband afspraken te maken. De Commissie Werk!, eind vorig jaar ingesteld door de gemeente Leeuwarden om de arbeidsparticipatie in Friesland te verhogen, komt binnenkort hierover met een advies. De Commissie zal daarbij o.a. ingaan op het belang van een goede regionale samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en scholen. Zo kunnen regionale afspraken worden gemaakt met relevante stakeholders om via her- om- en bijscholing mensen naar werk en van werk naar werk te begeleiden. Naast inzet van gemeentelijke re-integratiemiddelen kunnen ook sectorale O&O-fondsen en O&A-fondsen hiervoor worden ingezet. De gemeente Leeuwarden zal hierin een voortrekkersrol spelen.

Stageplekken jongeren
Vanuit de Commissie Werk! zijn ook zorgen geuit over mogelijke uitval van leerlingen die momenteel in een leerwerktraject zitten en waarvan de arbeidscomponent door de crisis wegvalt. Als er voor deze groep geen alternatief werk wordt gevonden, dient zich een volgende groep zonder startkwalificatie op de arbeidsmarkt aan. De gemeente Leeuwarden zal zelf het goede voorbeeld geven en stevig inzetten op het inzetbaar houden en maken van jongeren.

Monitoring
De ernst van de financi�le crisis maakt dat wij ontwikkelingen in Leeuwarden goed in de gaten willen houden. Wij zullen gegevens bij elkaar brengen om de ontwikkelingen op het terrein van de werkgelegenheid, ontwikkelingen en eventuele problemen bij bedrijven, achteruitgang van wijken en gevolgen daarvan voor het samenleven, beroep op de schuldhulpverlening, bijzondere bijstand en maatschappelijke opvang, ontwikkelingen op de woningmarkt goed in beeld te hebben.
Immers op veel terreinen grijpt de crisis in en onderling grijpen gevolgen ook weer op elkaar in. Het is van belang om geregeld met partners in de stad en de regio te overleggen over hun ervaringen en waarnemingen, over de ontwikkelingen en over mogelijkheden die zich voordoen om de gevolgen van de kredietcrisis te beperken. Wij zullen zorgen voor voldoende alertheid om adequaat op problemen, maar ook op kansen die zich voordoen te reageren.

Vervolg
Wij zullen u informeren over de resultaten van de expertmeeting Arbeidsmarkt en over de geplande bijeenkomst over de woningmarkt. Tevens zullen wij in de Aanbiedingsbrief voor het richtinggevend debat voor de Programmabegroting 2010 in april a.s. ingaan op de gevolgen van de kredietcrisis en mogelijke acties en maatregelen die wij overwegen.

Hoogachtend,

burgemeester en wethouders van Leeuwarden,

burgemeester,

secretaris,