De kunstverwer Alma Tadema

(Van onze afdeling research)

Alma Tadema heeft succes in Leeuwarden. De toeristen overstromen de stad. In de Kleine Kerkstraat zijn Alma Tadema-kaasjes te koop. Zo trekken kunst en handel samen op. En dat is wat we graag willen. Misschien schildert Rinus Pel in de loods van Bea Moed (Big Society Wielenpôlle) wel al Alma Tademaklompjes.

De schilder stierf in 1912. Alexander Cohen – in Leeuwarden geboren, maar hier al snel weggevlucht, lange tijd anarchist, hater van Piter Jelles Troelstra, later vanwege blijvende recalcitrantie monarchist geworden – noemt hem even in zijn memoires (In opstand):

“Elke donderdagmiddag, terwijl wij aan tafel zitten, komt tante Kerlien, de enige der drie gezusters die geen onoverwinnelijke afkeer heeft van de buitenlucht, boter brengen. Een doordringende, niet te definiëren geur omzweeft haar. Mijn vader, die frans – plus engels en duits – geleerd heeft bij meester Singels, op wiens instituut hij de latere kunstverwer- en –baronet sir Lawrence Alma Tadema tot schoolkameraad had, zegt: “Une odeur suave embaume l’air!”

Cohen noemt op dezelfde bladzijde het Zaailand: “Dan werd er parade gehouden op het Zaailand, een ruim plein, waarop ook een veel groter stad dan Leeuwarden trots had kunnen zijn”. Het is Cohen bespaard gebleven de ondergang van dit ooit zo mooie en grote plein te moeten meemaken. Abe Bonnema’s Fries Museum doet hier nu goede zaken met de kunstverwer.

De Leeuwarder Courant was in 1912 nogal zuinig in de nagedachtenis (LC 27-6-1912). Zijn geboorte in Dronrijp wordt vermeld, maar de krant slaat zijn verblijf in Leeuwarden over, en springt meteen door naar zijn opleiding in Antwerpen en Brussel, gevolgd door Londen. Volgens het in memoriam liet Tadema zich in Engeland naturaliseren. “In Engeland en ook in Amerika wordt zijn werk zeer geapprecieerd. In Nederland minder, en dat mag misschien de reden zijn, dat Alma Tadema zich vrij onverschillig tegenover zijn oude vaderland en ook tegenover Friesland heeft getoond. …Deze Fries van geboorte en Belg van opleiding is – zooals wij reeds in 1911 schreven – in zekeren zin nooit Nederlander geweest. Hij was Engelschman naar den geest, zooals ook zijn klassieke vrouwenfiguren feitelijk niets anders zijn dan een verheerlijking van de Engelsche vrouw …. Zijn werk is koel en zelfs zijn kleur, hoe schitterend ook, heeft nooit die koudheid uit zijn werk kunnen nemen”.

Er is blijkbaar een discussie geweest over de nationaliteit van de schilder. Kort citeert de LC (3-7-1912) de Telegraaf, waarin een heer Laarman meedeelde:

“Tijdens een bezoek in Londen in begin April 1898 hadden mijne vrouw en ik het genoegen te lunchen bij Alma Tadema in zijne woning en atelier. Den dag te voren had hij juist een bezoek gehad van Eduard, den lateren koning van Engeland, toen nog prins van Wales, waarmede wij hem op zeer ongedwongen voet zagen verkeeren. Wij waren namelijk er toen ook, doch verdekt opgesteld en incognito! Tijdens bedoelden lunch droeg hij ons beiden uitdrukkelijk op, alle geruchten omtrent zijne verandering van nationaliteit, die ook toen reeds in de wandeling waren, beslist tegen te spreken. “Ik ben en blijf Nederlander, een vrije en een koppige Fries (voegde hij er lachend aan toe). Zeg dat s.v.p. overal en aan iedereen, daarmee zult ge mij veel genoegen doen.”

Dat stelt weer enigszins gerust.

Op 22-8-1912 schrijft in de LC een “Afrikaner” (de heer Bertie Keet, afkomstig uit Zuid-Afrika en studerend in Amsterdam) een mooi verhaal in het “Afrikaans” over een bezoek aan Friesland. In verband met de bovengenoemde “verheerlijking van de Engelse vrouw” even de opvatting van deze toerist: “Na ’n reis van meer dan vier uur kom ons in Leeuwarden, die hoofdstad van Friesland aan. Wat dadelijk daar opval is die metale en dikwels gou”e hoofdkapsels van die egte Friese vrouwe. Baaie van die kapsels gaan van geslag tot geslag en kos ‘’n heel klompie geld. Ik moet snaaks wees om hulle te sien glinster in die sonlig, van “n ho”e gebouw af. Maar ons het nie lang in Leeuwarden vertoef nie. Met ’n stoomtram is ons gauw uit na die richting van Marssum. ’n Dorpie waar Sir Alma Tadema, die beroemde skilder die non die ander dag gestorwe is, gebore was. (Hierin vergist de Afrikaner zich, Tadema werd, zooals men weet, geboren te Dronrijp, red. L.Ct.).”

Tadema kreeg een indrukwekkende begrafenis. De LC citeert (8-7-1912) de N.Rott. Ct.: “ ……. De krans van koningin Alexandra was de eenige, welke de lijkkist dekte, toen deze neergelaten werd in de crypt. De voorzitter der Royal Academy Poynter en zeven bekende andere artiesten waren slippendragers. Onder de rouwenden, die Alma Tadema’s dochters vergezelden, waren eenige familieleden, overgekomen uit Haarlem en uit Friesland. In de stampvolle kerk merkte men onder degenen die gereserveerde plaatsen innamen op den hertog en de hertogin Argyll, den Nederlandschen gezant Gericke, den consul-generaal Maas, de voorzitter van de Nederlandsche Club Stoop met andere clubbestuurders, dominee Baart de la Faille, voorts vele andere Nederlanders, talrijke vertegenwoordigers van kunsten en wetenschappen, van letteren en tooneel. De Nederlandsche vereeniging, de Hollandsche kerk en het Koning-Willem-fonds zonden kransen. De artistieke krans der Royal Academy vond algemeene bewondering. De indrukwekkende plechtigheid heeft een uur geduurd.”

We missen helaas in de opsomming een vermelding van de Commissaris des Konings van Friesland. Een troost mag de opmerking van de Afrikaner zijn: “Holland is maar klein, Friesland is natuurlik nog kleiner, maar kleine dinge is dikwels die interessantste en leersaamste, kleine handjesvol mense die dapperste”.

Tot zover deze kleine bijdrage aan de Alma Tademakunde.