Biografie Max Blokzijl – De Leeuwarder die met Hitler sprak

(tekst: Villamedia – door Piet Hagen)

Waardoor liet Max Blokzijl (Leeuwarden, 1884), de eens zo vermaarde correspondent van het Algemeen Handelsblad in Berlijn, zich tot het nationaal-socialisme verleiden? En was zijn collaboratie tijdens de bezetting inderdaad zo ernstig dat hij de doodstraf verdiende? Dat zijn de vragen die Kees Schaepman centraal stelt in zijn biografie ‘Max Blokzijl – opkomst en ondergang van een journalist’.

In 1988 publiceerde NIOD-medewerker René Kok al een eerste biografie. Het boek van Schaepman is uitvoeriger, zij het dat de voornaamste feiten wel bekend waren.

Al vroeg wil Max Blokzijl journalist worden, geen broodschrijver, maar een die zich kan meten met de groten in het vak. Op de HBS richt hij een schoolkrant op met het motto ‘verhoging van de volkskracht van eigen volk’, een leus die door de latere NSB-leider Mussert bedacht zou kunnen zijn. In 1905 wordt hij verslaggever bij het Algemeen Handelsblad, waar hij met Jean Louis Pisuisse naam maakt met undercoverreportages.

Verkleed als Italiaanse straatzangers met gitaar, mandoline en orgeltje gaan ze de straat op om daarna verslag te doen van hun belevenissen.
In de Eerste Wereldoorlog is Blokzijl, die als zoon van een beroepsmilitair al graag naar militaire parades keek, enige tijd gemobiliseerd. Daarna maakt hij als correspondent ‘frontreizen’ naar België, Frankrijk, Italië, Riga en de Krim. Bij de vredesonderhandelingen in Spa verstopt hij zich achter een gordijn in de vergaderzaal.

Hoogtepunt van zijn loopbaan vormen de jaren als correspondent in Berlijn van 1918 tot 1940. Als allround journalist schrijft hij over politiek, economie en cultuur en vanuit een Zeppelin maakt hij zelf luchtfoto’s. Hij is enige tijd de trotse voorzitter van de buitenlandse persclub en mag ook een keer met een klein groepje geselecteerde journalisten met Hitler spreken.

Correspondent Blokzijl bewondert de prestaties van de Führer op economisch gebied, maar veroordeelt de Jodenvervolging, de concentratiekampen en het geweld tijdens de Rijkskristalnacht. Hij waarschuwt zelfs voor een ‘volkomen vernietiging van het Jodendom in Duitsland’. Dat hij vanaf 1935 geheim lid is van de (dan nog niet antisemitische) NSB houdt hij geheim voor zijn hoofdredactie, evenals zijn medewerking onder pseudoniem aan het reactionaire blad De Waag. Daarin slaat hij een andere toon aan dan in het Handelsblad, dat zijn bijdragen uit Berlijn nog wel eens bijslijpt of inkort.

Pas in het eerste bezettingsjaar ontpopt de naar Nederland teruggekeerde Blokzijl zich als propagandist van de Nieuwe Orde. Eerst laat zich hij benoemen tot controlerend zetbaas bij het protestantse dagblad De Standaard. Vervolgens werkt hij als hoofd Perswezen van het departement van Volksvoorlichting en Kunsten mee aan de gelijkschakeling van de pers in Nederland. Hij verzet zich niet tegen het gedwongen ontslag van alle Joodse journalisten en de uitschakeling van de Nederlandse Journalisten Kring (NJK, voorganger van de NVJ). Als leider van het ‘Persgilde’ organiseert hij zomerkampen waar journalisten worden bijgeschoold in de nieuwe ideologie en stelt hij een handboek samen over journalistiek in nationaal-socialistische geest.

Het meest berucht is Blokzijl vanwege zijn achthonderd goed beluisterde radiopraatjes. Een vurig antisemiet is hij niet, maar hij bevordert wel een klimaat waarin de deportatie van de overgrote meerderheid van Nederlandse Joden mogelijk wordt. Zo schrijft hij in 1943, als de razzia’s hun voltooiing naderen, dat hij blij zou zijn als Nederland eenmaal verlost was van de Joden en hun ‘onwelriekende praktijken in handel en wandel’.

Is dat alles een doodstraf waard? Historici en juristen zijn het er al lang over eens dat Blokzijl slachtoffer is geworden van het feit dat hij als symbool van landverraad in een vroeg stadium is berecht. Later hebben anderen met grotere wandaden lichtere straffen gekregen. Het vonnis was bovendien gebaseerd op slechts een klein aantal radiopraatjes. Maar dat hij medeschuldig was aan de nazistische persbreidel en misleiding van vele radioluisteraars, kan niemand betwijfelen.

Daarom is het ook vreemd dat het boek van oud-NVJ-voorzitter Schaepman wordt afgesloten met een veertien pagina’s lange epiloog over ‘de prijs van het vrije woord’ van Rudie Kagie. Daarin laat hij aan de hand van een lange reeks voorbeelden zien hoe de opvattingen over godslastering, majesteitsschennis, belediging van bevriende staatshoofden en kritiek op immigranten in de afgelopen decennia zijn verschoven. Allemaal heel interessant, maar wat dat te maken heeft met landverraad in oorlogstijd en uitsluiting van – en later moord op – tientallen Joodse journalisten, veelal lid van dezelfde NJK waarvan ook Blokzijl ooit lid was, is mij een raadsel.

foto: Harrie Muis