Staatstoezicht op de Mijnen over geothermie Leeuwarden

(tekst: antwoorden Staatstoezicht op de Mijnen op vragen van PEL, Platform Eén- en tweepersoonshuishoudens Leeuwarden)

Reactie inzake Geothermie Leeuwarden zaaknummer BV-1376.

Geachte heer / mevrouw Bakker,

Het is fijn te zien dat u uw vragen stelt en zorgen deelt met SodM. In tijden met veel disinformatie vindt SodM het belangrijk de juiste informatie te kunnen verstrekken.

U heeft een aantal vragen gesteld rond mogelijke aardwarmte bij Leeuwarden. Ik zal deze zo duidelijk mogelijk proberen te beantwoorden.

VRAAG: betekent dit nu dat in elk geval 5 km diep wordt geboord en dat daarvoor (eerst) vergroting van de kennis van geschikte aardlagen en van goede en betaalbare putontwerpen nodig is? En dat die kennis (kennelijk) nu nog in onvoldoende mate aanwezig is?

Vergroting van kennis

In Nederland is nu veel boorervaring opgedaan met putten tot ca. 5 km diepte. De Groningse gasvelden bv. liggen tussen 4500 en 5000 m diep. In Anjum zijn putten geboord naar 4100m. Ook is er één aardwarmte put naar deze diepte geboord (Trias Westland), maar deze trof geen geschikte, watervoerende lagen aan op die diepte.

Wel zijn er veel aardwarmte (geothermie) putten geboord tot 3 km, de meeste in het Westland, waar de tuinders hun kassen verwarmen met het opgepompte water van 60 – 80oC.

Temperaturen boven 80 oC

Als de Geocombinatie Leeuwarden BV of de gemeente het noodzakelijk acht dat het water een hogere temperatuur heeft dan ca 80oC, dan zal er inderdaad waarschijnlijk dieper geboord moeten worden. Er is veel informatie te vinden in nlog.nl over putten geboord in Friesland, inclusief gemeten temperaturen in de zandsteen lagen die mogelijk gebruikt kunnen worden. Het bedrijf zal deze zeker geraadpleegd hebben om de thermische gradiënt te bepalen. Voor efficiënte stadsverwarming, met warmte verliezen en afkoeling rekening houdend, zal 80oC waarschijnlijk het minimum zijn. En voor hogere temperaturen moet er dieper geboord worden.

Waar de onzekerheden liggen, is niet in de kennis of kunde van het boren of put ontwerp. Nee het is, zoals bij Trias Westland getoond, in de informatie over de aanwezigheid van geschikte watervoerende lagen op de gewenste diepte. En deze informatie kan alleen gekregen worden door het boren van een gat, een exploratieboring. Deze diepe boringen zijn kostbaar.

VRAAG: Bestaat de mogelijkheid dat men daarbij over moet gaan op de techniek van fracking? Zo ja, dan zijn wij bezorgd over mogelijke verontreiniging van ondergrondse drinkwater lagen. Toestanden zoals in de USA waarbij vies leidingwater uit de kraan komt nadat fracking techniek werd gebruikt, moet te allen tijde vermeden worden.

Wat is fracken?

Fracken is zo’n onderwerp waar een berg disinformatie over bestaat. Waar appels met peren vergeleken worden. In Nederland wordt al meer dan 60 jaar veilig en succesvol gefrackt (zie ook: https://www.sodm.nl/onderwerpen/fracking). Dit komt door de aard van de fracks die nodig zijn en door de veiligheidseisen die er aan gesteld worden. Het fracken van de zandsteen reservoirs op grote diepte is niet te vergelijken met de enorme frack operaties die nodig zijn voor schaliegas of -olie voorkomens in ondiepe leisteenformaties (maar overigens, ook die kunnen volkomen veilig uitgevoerd worden).

Schaliefracks zijn in Nederland verboden.

Is het nodig te fracken?

Of fracken nodig zal zijn is alweer alleen te bepalen door de formatie aan te boren en er metingen aan te verrichten: hoe doorlaatbaar is de formatie voor water? Creëert fracken voldoende doorlaatbaarheid, mocht de natuurlijke doorlaatbaarheid tegenvallen?

Het is te verwachten dat gesteentelagen op deze diepte geen hoge doorlaatbaarheid zullen hebben.

Geeft fracken risico op bevingen?

In Nederland: nee. Zoals hierboven al genoemd, en in twee studies aangetoond, door de stringente eisen gesteld aan de frack werkwijze, zijn de risico’s verwaarloosbaar.

Tijdens het fracken worden er (alléén) in het reservoirgesteente scheurtjes gemaakt. Met heel gevoelig microfoons diep in de put kan dit waargenomen worden. Aan het oppervlak niet. Net zo min als u een rotje zult horen op vijf km afstand.

Geeft fracken risico op vervuiling?

Nee. De put kan tijdens de frack niet beschadigd raken. De frack moet zo ontworpen zijn dat het bovenliggende dekgesteente (cap rock) niet beschadigd kan worden. Dit voorkomt dat vloeistoffen uit het reservoir zouden kunnen ontsnappen.

Er wordt altijd veel zorgen geuit over ‘vervuiling door de chemicaliën’. Er wordt een relatief grote hoeveelheid water samen met zand het gat ingepompt. Om het zand in het water te houden, wordt het water verdikt met stijfselachtige stoffen. De scheuren worden gevormd en open gehouden door het meegepompte zand. De vloeistof wordt weer teruggepompt, opgevangen, afgevoerd en veilig verwerkt.

Het is goed te bedenken dat het reservoir op zeg 5km diepte ligt. Er ligt dus 5000m gesteente tussen het reservoir en het zoete water aan het oppervlak. Onder Leeuwarden oa. ook een meer dan 700 m dikke, alles afdichtende, zoutlaag. Dus zorgen over vervuiling door fracken zijn onnodig.

VRAAG: [Beving in Limburg] Is over de oorzaak inmiddels duidelijkheid te geven? Hebben wellicht ook oude mijngangen in de nabije omgeving (mede) een rol gespeeld?

Er zijn twee aardwarmtebedrijven stil gelegd in Limburg. Deze produceerden warmte uit het water in het kalksteen bij de ‘Peelbreuk’. Dit is een oude breukzone die van noord Limburg richting het Leiden loopt. De putten waren ontworpen dat er veilig gewonnen kon worden. Maar er was ook een handelingsprotocol voor het geval er trillingen gemeten werden. Om operationele redenen werd besloten de productieput en injectieput te verwisselen. Dit betekende dat het koude injectiewater nu veel dichter bij een breuk geïnjecteerd werd dan oorspronkelijk gepland. Door de afkoeling van het gesteente is waarschijnlijk de breuk geactiveerd. Hierdoor ontstond er een kleine beving. Het bedrijf was toen genoodzaakt de operatie te stoppen.

In Friesland zijn zeer weinig breuksystemen.

VRAAG: [Beving in Basel] is inmiddels meer bekend over wat hier exact mis ging?

De put in Basel was geboord naar 5km diepte. Van 2,5 km tot 5 km diepte was het gesteente dichte graniet. Onderin het gat was de temperatuur ca 180oC. Graniet is niet doorlaatbaar. Het plan was om een tweede put te boren en dan ondergronds door middel van fracken de twee putten met elkaar te verbinden. Het hete water (voor elektriciteit opwekking) zou dan gewonnen worden door afgekoeld water in de ene put te pompen. Het water warmt dan onderweg op en komt dan als oververhit water (zo’n 140oC) uit de ander put. Deze methode heet “Hot dry rock geothermal”.

Het bedrijf wilde testen of het graniet voldoende gebroken kon worden dmv. een frack. Enkele dagen na de frack was er een 3.5 beving in Basel. Aangezien Basel in de 18de eeuw grotendeels verwoest is door een zeer grote beving, was men vanzelfsprekend gealarmeerd en voorzichtig. Het plan voor de tweede put en de winning werd geschrapt. De gesteenteformaties onder de gehele Alpen zijn zwaar gestrest, en dat had er natuurlijk wel toe bijgedragen.

Hot dry rock in Nederland is vooralsnog onwaarschijnlijk commerciëel te maken. De putten zouden dieper dan 7 km moeten zijn.

VRAAG: is de aanleg en exploitatie van een warmtenet voor de stad Leeuwarden veilig?

Als het warmtenet er komt dan zal de aanleg en exploitatie van het ondergrondse gedeelte en behandeling van reservoirvloeistoffen veilig gebeuren. Mochten er indicaties zijn van toenemend risico buiten de afgesproken niveaus, dan zal de operatie gestopt worden. SodM ziet hier op toe: zie onze missie op sodm.nl.

Mochten er nog additionele vragen of zorgen zijn, nu of later, neem dan aub weer contact met ons op. Als ze betrekking hebben op bovenstaande beantwoording, dan graag BV-1376 in het onderwerpveld van uw email vermelden.

Vriendelijke groet,

Jaap van der Sijp

Coördinerend Specialistisch Inspecteur

Afdeling Boren

Staatstoezicht op de Mijnen / State Supervision of Mines
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Ministry of Economic Affairs and Climate Policy
Henri Faasdreef 312 | 2492 JP | Den Haag / The Hague
Postbus / P.O. Box 24037 | 2490 AA | Den Haag
info@sodm.nl

www.sodm.nl

foto: Harrie Muis