Jan Koster: Omrop is de propagandazender voor Culturele Hoofdstad

Hoogleraar Henri Beunders over regionale media: roer drastisch om of einde oefening

De gevestigde instituten van de regionale media in Friesland naderen hun einde. Lezers, luisteraars en kijkers lopen weg, adverteerders haken af en plannen om het tij te keren zijn weinig overtuigend en lijken tot mislukken gedoemd. Geen nieuws, zegt u? Oké, maar de trukendoos van deze instituten is rijk gevuld. De hoop is wederom gevestigd op nieuw gratis geld. De Fedde Schurer-lezing die zaterdagmiddag in Tresoar in Leeuwarden werd gehouden was van historische importantie.

Niet eerder werden de leden van de organisatorische partijen De Ried fan de Fryske Beweging, Tresoar en het Historisch Centrum geconfronteerd met zoveel onmacht inzake de toekomst van de regionale media. Nog één duw en ze vallen om. Een hoogleraar die het ondanks allerlei onderzoeken niet meer weet, de Omrop-directeur die opnieuw een dood konijn uit de hoed tovert, een oud-hoofdredacteur die geen cent meer zegt te geven om zijn oude werkgever en een voormalig voorzitter van de landelijke journalistenvereniging die adviseert niet te investeren in instituten maar in journalisten.

Welkom bij de vierde Fedde Schurerlezing. (Schurer, bekend van het hoofdartikel: ‘De laatste man van de Zwarte Hoop’).

Hoogleraar Henri Beunders van de Erasmus Universiteit, die, samen met directeur Jan Koster van Omrop Fryslân, als redenaar was ingehuurd, sprak weinig bemoedigende woorden over het onderwerp. Op slepende toon, passend bij de dramatiek rond de regio-journalistiek, deelde hij zijn bevindingen. Beunders weet het ook al niet. Hou je hand maar op bij de overheid, adviseerde hij de mediabedrijven. Dat doet de publieke omroep tenslotte al jaren, daar kan wat hem betreft de particuliere uitgeverij zich moeiteloos bij aansluiten.

Gratis geld

Directeur Jan Koster van Omrop Fryslân is bekend met dit gratis geld-traject. Hij boekt tot nu toe het ene succes na het andere, al kan hij ontslagen er niet mee keren. Minimaal twaalf miljoen euro per jaar harkt hij naar binnen (1 miljoen per maand). Onlangs parkeerde hij 1,2 miljoen euro extra projectgeld van de provincie Friesland bij de voormalige uitgever van de Leeuwarder Courant, Siebe Annema. De Leeuwarder Courant is samen met o.m. het Dagblad van het Noorden en het Friesch Dagblad onderdeel van NDC Mediagroep. Wat Annema – niet wegens succes bij NDC Mediagroep aan de kant geschoven – met het geld gaat doen laat zich raden.

Tombola

De tombola van gratis geld zit de echte particuliere ondernemers in de mediabranche, waaronder veel zzp’ers, danig in de weg. Zij moeten enerzijds hun journalistieke kwaliteit bewaken en anderzijds een onderneming in de lucht houden. Knarsetandend zien zij toe hoe de provinciale overheid toestaat dat overheidsgeld, onder het motto van verheffing, wordt verbrand.

Glijbaan

Het is goed geld gooien naar kwaad geld, onder toezicht en goedkeuring van provinciale en lokale bestuurders. Van die verheffing, verbetering of kwaliteitsimpuls komt namelijk niets of niet veel terecht. De media-instellingen die het geld ontvangen zitten op een glijbaan naar beneden. In een reeks van jaren volgt het ene plan het andere op. Werd in de krantenwereld de vormgeving, het formaat, het tijdstip van verschijning en het internet omarmd als hét recept voor herstel, het resultaat is nog altijd een doodzieke patiënt. Bij de omroep is het niet veel beter. In de jaarverslagen spreken de dalende grafieken duidelijke taal. Dit voorjaar riep de directeur vertwijfeld uit: waar blijven mijn luisteraars? Zoek het uit! Het straffe edict van staatssecretaris Sander Dekker dat er een eind gaat komen aan de subsidiestroom is nog niet bij iedere omroepbestuurder ingedaald. Iedere strohalm wordt beschouwd als een kolossale reddingsboei. Bij de samenwerkingsverbanden tussen de twee mediaorganisaties ging het al niet veel beter. In boekhouderstermen: onder de streep bleef het driewerf mineur.

Schettino

Zou het ook anders kunnen? Ja, natuurlijk. Want hoewel het gemakkelijk is te roepen dat het gevaar van buiten komt, is het veel waarschijnlijker dat dit juist van binnenuit wordt veroorzaakt. En die omstandigheid creëert een belangrijk voordeel omdat er dan direct iets aan gedaan kan worden. Probleem en oplossing kwamen zaterdag nauwelijks aan de orde, maar bestaan uit het zorgvuldig verbeteren van het product, het opnieuw laden van het merk, het verhogen van de concentratie en het toevoegen van kwaliteit en het (opnieuw) verwerven van een gezagspositie door scherp te zeilen aan de wind. Kortom: De Schettino’s moeten van de brug.

Leegte

Beunders, jarenlang NRC-correspondent in Oost-Duitsland en nu onderzoeker op het terrein van maatschappij, media en conflict, ziet een forse toename van macht bij gemeenten en andere overheden. Voorlichters tonen zich al verontwaardigd wanneer in hun persbericht na publicatie een komma is veranderd. Beunders constateerde dat de kwaliteit van de bestuurders op lokaal en provinciaal niveau naar beneden is gekacheld. Controle is meer dan gewenst, maar hij vroeg zich vertwijfeld af: wie doet dat nog? Wie regeert er over de leegte?

David van Reybrouck

De hoogleraar is historicus met de blik op het verleden, maar kijkt blijkbaar ook graag in een glazen bol. Hij gaf enkele suggesties waarvan de wetenschappelijke onderbouwing ontbrak: klop maar aan bij dezelfde overheid die ook de publieke omroep financiert, en, waar het om de democratie handelt: volg het voorstel maar van David van Reybrouck, de Belg die onlangs pleitte voor loting van bestuurders, net als in het oude Griekenland, tenslotte de bakermat van onze democratie, of wat er nog van over is.

En nu? Hoe gaat dit voorlopig verder?

Koster kondigde een multimediacentrum aan waar iedereen (‘musea, bedrijven en webloggers’) een plek zou moeten kunnen krijgen. Het klonk allerminst overtuigend. De Omrop wol gearwurkje en vestigt een steunpunt in Sneek (samen met de lokale omroep), aldus de Omrop-baas. (Ja, hier is ook plaats voor Liwwadders, aldus Koster na een vraag van buurvrouw Idsardi – dochter van een landbouwer boven Dokkum die iedere dag naast zijn regionaal blad The Financial Times tot zich neemt, ik bedoel maar).

Toevluchtsoord

Zolang de poort van het Toevluchtsoord Gratis Geld wijdopen staat is de noodzaak tot vernieuwing bij de regionale omroep niet urgent. Skûtsjesilen, kaatsen en fierljeppen blijven de Friese zomers domineren. Eén telefoontje van de voorlichter van de Leeuwarder wethouder Thea Koster en de Omrop maakt een reportage over weldoorvoede, rijke binnenstadskinderen die tijdens Sint Maarten ‘snobbersguod’ misliepen.

Deventer

Beunders ziet graag de koers verlegd. Zijn recept bestond ook uit inhoudelijke vernieuwing. Hij noemde Deventer waar de stadhuisperikelen dag-in-dag-uit werden beschreven in de lokale media. Een krant profiteert hiervan, luidde zijn conclusie. Beunders zag wel wat in participatie of actiejournalistiek. Jan Koster zag meer in een andere vorm van ‘actiejournalistiek’. Hij omarmde het fenomeen Culturele Hoofdstad 2018 en vond dat zijn Omrop hier een succes van zou moeten maken. Koster wond er geen doekjes om dat zijn omroep als pr-instrument fungeert voor dit evenement. Beunders’ gedachten gingen meer in een andere richting. Hij tipte een Volkskrant-artikel aan waarin het noorden door ‘Den Haag’ tot achtergebleven gebied werd bestempeld, of sterker: een verloren gebied. Het veroorzaakte een kleine rimpeling in de zaal, maar de Friese Bewegers lieten het stormpje – net als de noordelijke media – kalm over zich heen gaan. Tuike, tuike anders breekt het lijntje.

De lezer, luisteraar en kijker deden zaterdagmiddag niet mee. Laat staan de jongeren. Zij vinden hun weg in de wonderlijke mediawereld wel zonder instituten.

Voldongen feit

Beunders wil een krant die scherper aan de wind zeilt, een actiekrant. Oud-hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant Rimmer Mulder stond op om te verklaren dat dit niet zal helpen om de krant te laten overleven. Hij beschouwde de huidige stand van zaken als een voldongen feit. Bert de Jong, voormalig adjunct-hoofdredacteur van de Leeuwarder Courant en voormalig waarnemend voorzitter van de Nederlandse Journalisten Vereniging, stelde dat het investeren in instituties geen profijt oplevert. Stop daarmee, investeer in journalisten, aldus De Jong.

Andries Veldman