Is Willem Smink met de Fryske Akademy op weg naar een sterfhuisconstructie?

Er is geen wetenschappelijke directeur – zelfs geen vacature, er is een groot financieel probleem, er ligt een niet overtuigend plan en de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en provincie Friesland lijken niet al te veel haast te hebben. Dat belooft weinig goeds voor de toekomst van de Fryske Akademy in Leeuwarden.

De toekomst ziet er zwarter uit dan ooit en de verantwoordelijke bestuurders dansen om de problemen heen, terwijl de resultaten van het wetenschappelijk werk de toets der kritiek ruimschoots kunnen doorstaan. De Fryske Akademy zou zichzelf de vraag moeten stellen: waartoe zijn wij op aarde? Ingewijden zeggen dat de Fryske Akademy zich kan meten met het Meertens Instituut voor onderzoek en documentatie van Nederlandse taal en cultuur. Vorig jaar publiceerden de medewerkers van de Fryske Akademy per wetenschapper meer internationale A-publicaties dan het vooraanstaande Amsterdamse instituut. Dat zou men van de daken moeten schreeuwen – maar het gebeurt niet. Wat is er aan de hand? Waar is het wachten op?

In december 2017 kwam de zorgelijke financiële positie van de Fryske Akademy al aan het licht. Wetenschappelijk directeur Hanno Brand kampte met tekorten en werd gedwongen op te stappen. Volgens de jaarrapporten liet hij de academie met grote gaten in de begroting achter: vier ton in 2016 en nogmaals vier ton in 2017. Na het aftreden van Hanno Brand en het optreden van interim Willem Smink is in de financiële positie van de academie nog niets veranderd. Het financiële beleid is ongewijzigd voortgezet en dat betekent dat er opnieuw forse gaten in de nog komende jaarrekeningen zullen opduiken.

Al in 2016 trokken twee leden van de raad van toezicht (Rie fan Tafersjoch) aan de bel. De financieel deskundigen Hanneke Lens en Jan-Meinte Postma weigerden bij ongewijzigd beleid nog langer verantwoording te dragen voor de gang van zaken. Lens zei destijds in de Leeuwarder Courant dat de voorzitter van de raad Jacob Fokkema en directeur Hanno Brand geen zelfstandige positie zagen voor de raad. Ook beschuldigde Lens de twee bestuurders ervan zich niet te houden aan de statuten van de academie en van besluiten van de raad af te wijken. Voor Lens en Postma reden genoeg om op te stappen. Voorzitter Fokkema en toezichthouder Houkje Rijpstra bleven op hun post. Het opstappen van de twee financieel deskundigen had een luide bel bij de provincie moeten laten afgaan. Nu constateert verantwoordelijk gedeputeerde Sietske Poepjes (CDA) dat ze ‘erg geschrokken is’ en geregeld overleg voert met Fryske Akademy en KNAW. Resultaat vooralsnog nul.

Dat de organisatorische en financiële nood hoog is, blijkt uit het geheime onderzoek dat in december vorig jaar aan de Doelestraat heeft plaatsgevonden. Een week lang stapten topambtenaren van het ministerie van Binnenlandse Zaken in de gebouwen van de academie rond om een zogenaamd Gateway Review uit te voeren. Deze ambtenaren reizen alleen af wanneer er sprake is van grote rampspoed. Diverse medewerkers werden aan een ondervraging onderworpen. De uitkomst van het onderzoek is nog niet bekend gemaakt.

In het Friesch Dagblad meldt interim Willem Smink (voormalig voorzitter van het college van bestuur van de Noordelijke Hogeschool Leeuwarden en oud-PvdA-wethouder van Groningen) dat de situatie ‘absolút urgint’ is en ‘nettsjinsteande de jildsoarchen funksjonaerje wy gewoan troch. De wittenskiplike prestaasjes bliuwe op it nivo fan de ôfrûne jierren.’ Het moet zijn medewerkers onheilspellend in de oren klinken, want in de financiële positie van de Fryske Akademy heeft Smink tot op heden nog geen verbetering aangebracht.

De onheilspellendheid zit hem vooral in de vraag aan de provincie om extra geld zonder dat daar een overtuigend plan met perspectief tegenover staat. De interim vraagt, maar biedt de provincie niets waar men trots op kan zijn. Was dat plan er geweest, dan had de provincie en de academie met de borst vooruit persconferenties kunnen beleggen. Echter, Smink zegt tegen Omrop Fryslân dat de oorzaak van de tekorten bij de provincie en de KNAW ligt. Die zullen het volgens hem moeten oplossen. Hiermee lijkt hij af te koersen op inkrimping van zijn instituut waarvoor het extra geld zal moeten worden ingezet. Van enige wetenschappelijke ambitie is bij de aanvraag geen sprake. Volgens sommigen is dit een sterfhuisconstructie. Het lijkt op het beleid van noodlijdende kranten, die bezuinigen op hun core business (journalisten en fotografen) en woonbeurzen gaan organiseren. Dat kan niet goed aflopen. De wetenschappelijke prestaties waarvan Smink spreekt, en die hij roemt, lijken niet samen te hangen met verstandig financieel beleid. Integendeel, de onderzoekers zijn gewoon goed werk blijven leveren, zoals ze altijd al deden.

Smink worstelt, zoals gezegd, zonder overtuigend plan, met zijn aanvraag van 800.000 euro bij de provincie, een budget van 1,6 miljoen euro te veel aan uitgaven over de afgelopen jaren met als gevolg een sterk teruglopend eigen vermogen. Ga er maar aan staan.

Ruim een jaar geleden, in januari 2018, meldde de Fryske Akademy dat Smink werkte aan een ‘stevige takomstfyzje.’ Ook werd gemeld dat men op zoek ging naar een opvolger voor de weggestuurde directeur Hanno Brand. Vooralsnog is die directeur nog niet gevonden en ontbreekt een stevige en duurzame strategisch-financiële impuls voor de Friese wetenschap. Een impuls die, gelet op de onbetwiste wetenschappelijke prestaties, zonder twijfel zou moeten leiden tot een handreiking van overheden.

Voorzitter Jacob Fokkema van de raad van toezicht was niet bereikbaar voor commentaar.

Andries Veldman