Het gaat niet goed met het Fries Museum

Fries Museum – Foto: Wutsje

Het gaat niet goed met het Fries Museum. Als de Alma Tadema-tentoonstelling dit najaar een blockbuster moet gaan worden, zoals aangekondigd, dan zal de publiciteit morgen moeten starten.

Na de verwachte opleving van het aantal bezoekers na de heropening van het museum in september 2013 is er nu sprake van een daling. Ook die daling was te voorzien. Geen man overboord. Dat neemt niet weg dat er een aantal beren op de weg lopen.

Nog niet zolang geleden hield Kris Callens, de nieuwe directeur van het Fries Museum, zijn hand op bij de Friese overheden. Hij vindt zijn budget ontoereikend voor de ambities van het museum in het bijzonder en voor Friesland in het algemeen. Normaal is een dergelijke publieke smeekbede een doodlopende weg, tenzij dit brede maatschappelijke steun heeft. Meestal wordt gekozen voor een billateraaltje: het plan vooraf afstemmen met de bevoegde colleges en dan tot een akkoord zien te komen. Daarna wordt er als een soort van democratische plichtpleging verantwoording afgelegd aan raad of staten. Het geheel wordt als het ware voorgekookt. De kip zit al in de pan. Waarom Callens deze weg niet bewandeld heeft, is mij niet duidelijk.

Van het CDA, en ook van andere partijen, kreeg hij nul op het rekest. De statenfractie van het CDA zei dat er duidelijk was afgesproken dat het Fries Museum, na eerdere steunverlening, nu haar best moet doen met de beschikbare middelen. Er is al voldoende in het museum geïnvesteerd. De directie moet nu maar haar eigen broek zien op te houden, luidde de boodschap van het CDA. Andere partijen spraken zich minder stellig uit; sommigen spraken met meel in de mond.

Hoewel je op het eerste gezicht geneigd bent het CDA gelijk te geven, spelen er rond het Fries Museum zaken van bovensteedse en zelfs bovenprovinciaal niveau die een andere houding verlangen. Eigenlijk zouden we in Friesland het liefst zien dat het Fries Museum opgenomen wordt in het rijtje Groninger Museum, Drents Museum en Museum De Fundatie in Zwolle. Succesvolle musea met doorlopende publiekstrekkers. De vraag is nu: waarom staat het Fries Museum niet in dat rijtje? Waarom lukt het die andere musea wel en ons niet?

Als ik het jaarverslag van 2014 lees (dat van 2015 is nog niet beschikbaar) en eerdere rapporten over het museum erbij pak, dan rijzen er een aantal vraagtekens.

In een rapport uit 2003 staan de sterke punten van het Fries Museum opgesomd wat betreft het collectiebezit. De collectie wordt in zeven categorieën uitgesplitst, waarvan vervolgens wordt vermeld hoe groot de waarde ervan als publiekstrekker is. De potentie van de presentatie van archeologie als publiekstrekker wordt als ‘redelijk groot’ gekwalificeerd. Oude kunst: grote potentie. Textiel: mogelijk groot, vaak onderbelicht. Kunstnijverheid: enorm onderbelicht. Hedendaagse kunst: enorme potentie. Verzetsmuseum: groot, afhankelijk van presentatie en interactiedoelstellingen. Mata Hari: bijzonder groot. Conclusie: een schat aan potentie.

Er worden ook risico’s opgesomd. Het Fries Museum heeft de grootste collectie van alle vergelijkbare musea in Nederland. De medewerkers passen op maar liefst 320.000 spullen (Drents Museum: 85.000). Lange tijd was nee-zeggen er niet bij. Was men aanvankelijk koploper bij het digitaal inventariseren van de collectie, na een crash van de apparatuur stond men op achterstand. Nu de feestelijke opening van het Kolleksjesintrum Fryslân voor vijf museale instellingen voor de deur staat, zou ik ook graag willen vernemen hoe het staat met de ontzameling. Ik neem aan dat potentie en risico’s nog even actueel zijn.

Als ik nu naar de actuele gang van zaken kijk, gepresenteerd in het jaarrapport, dan lijkt het bedrag van 4,5 miljoen euro dat aan nieuwswaarde is gecreëerd (waarmee commerciële waarde wordt toegekend aan redactionele artikelen) fenomenaal. Maar zonder vergelijkingsmateriaal en duiding zegt mij dat weinig. Het is een euvel waaraan meer jaarrapporten lijden. Een toezichthouder zou prestaties moeten eisen op grond van vergelijkbare kwartaalrapporten. Vragen die toezichthouders zouden moeten stellen zijn: Wat doen we met de 110.000 bezoekers uit 2014? Op welke manier investeren we in deze groep opdat ze terugkeren?

Het museum heeft voor een kapitaalsinjectie van 1,4 miljoen euro in de Friese economie gezorgd. Mooie cijfers, maar is dit veel? Is het voldoende? Zou het ook meer kunnen zijn? De cijfers maken pas indruk wanneer ze naast andere cijfers worden geplaatst, bijvoorbeeld van die van het Drents Museum. Of die van het kleine Fries Natuurmuseum, met vorig jaar bijna evenveel museumbezoekers.

Het Fries Museum zou hét paradepaardje van Friesland moeten zijn en dat schept verplichtingen. Het Fries Museum moet doorlopend hoogtepunten, groot en klein, presenteren. In het rapport uit 2003 wordt stilgestaan bij het ontbreken van een intellectuele infrastructuur. Relaties met de Fryske Akademy en Tresoar zijn er niet of nauwelijks. Een museumbibliotheek ontbreekt. Die van het Princessehof – het museum dat ook onder de vlag van het Fries Museum valt – is jaren geleden al opgeheven. Tot op de dag van vandaag is er van een virtuele wandeling door het museum geen sprake, laat staan dat allerlei andere digitale publieksversterkende middelen zijn ontwikkeld. Wat het rendement is van de toeristische studies en gevolgtrekkingen van hogeschool Stenden in relatie tot het Fries Museum is onbekend. Of er een relatie is met de afdeling economische zaken van de gemeente Leeuwarden waag ik te betwijfelen.

Het Fries Museum zou zich, zeker met de beperkte middelen, actiever en royaler moeten opstellen voor de eigen kunstenaars of hen die met bijzondere ideeën rondlopen. Voor Buro Leeuwarden, naar analogie van Buro Amsterdam van het Stedelijk Museum, is geen alternatief ontwikkeld. Dat kunstenaar Anne Feddema onheus is bejegend moeten we maar als een incident beschouwen. Dat kunstenaar Machiel Braaksma zonder enige vergoeding mag toekijken hoe zijn tentoonstelling ‘wegens succes’ wordt verlengd is minder fraai. Beschamend zelfs. Het schofferen van oud-gedeputeerde Louis Lycklema, die de handdoek in de ring gooide na diverse vruchteloze vergaderingen over een project rond architect Piet de Vries, kan ik toch onmogelijk als een beginnersfout aanmerken. Uiteraard is de directie autonoom bij het bepalen van tentoonstellingen, maar ga alstublieft zorgvuldig om met deze enthousiastelingen en bied hen zonodig een realistisch alternatief.

Het Fries Museum zou zich moeten inspannen om bovengenoemde zaken te verbeteren. Dat hoeft niet veel te kosten. Ook zou de fysieke presentatie in de hal van het museum aangepakt moeten worden. Wat als een aantrekkelijke doorgang was gedacht, van plein naar winkelcentrum Zaailand, voldoet bij lange na niet aan de verwachting. Openingstijden? Het museum is meer dicht dan open. En tot overmaat van ramp worden de duurste vierkante meters zichtlocatie benut als rommelhok. En dan hebben we het nog niet eens gehad over de relatie met het Filmhuis en met het restaurant op de benedenvloer.

Tot nu toe ontvangt het museum goede tot zeer goede recensies over het gebodene. Bezoekers waarderen het museum met een dikke acht. De kunst is nu om dit gestaag uit te bouwen. Dit gaat niet lukken met het beperkte budget, minieme middelen voor aankoop en professionele en noodzakelijke investeringen in digitaal beleid. En het gaat niet lukken met medewerkers die vervangen worden door vrijwilligers, hoe enthousiast zij ook zijn.

Het CDA, zittend op cruciale bestuursposities, zou er goed aan doen om zich nog eens achter de oren te krabben en meteen de problematiek van het andere Friese paradepaardje mee te laten wegen: Belvédère. Ook hier zijn er vergelijkbare financiële problemen. De potentie van het Fries Museum moet uitgebuit worden en hiervoor moeten meer middelen ter beschikking worden gesteld. Die investering moet op meetbare condities worden verstrekt, waarbij het bezoekersaantal geenszins leidend hoeft te zijn.

Andries Veldman

Fries Museum