Wie mentaal gezond is, vindt makkelijker werk en steun. Andersom werkt dat mechanisme zelden

(tekst: Traffic Family)

Psycholoog over gezondheidscijfers: ‘Focus op leefstijl & werk legt schuld bij de patiënt’

AMSTERDAM – De mentale gezondheid van Nederlanders staat onder druk. Uit de recente Monitor Mentale Gezondheid (RIVM/Trimbos) blijkt dat psychische klachten vaak samenhangen met factoren als werk, sociaal netwerk en leefstijl. Psycholoog Gerard Furnée van psychologenpraktijk Feel It 2 plaatst echter een kritische kanttekening bij deze conclusie. Volgens hem worden oorzaak en gevolg stelselmatig omgedraaid: “Slechte leefstijl of isolatie is geen keuze, maar een biologisch gevolg van een zenuwstelsel dat in de overlevingsstand staat.”

De nieuwe cijfers bevestigen dat veel Nederlanders, en met name jongvolwassenen, worstelen met angst en somberheid. De monitor adviseert aandacht voor omgevingsfactoren: mensen met betaald werk, een gezonde leefstijl en steun van vrienden zijn mentaal gezonder. Furnée waarschuwt dat beleid dat zich hierop richt, de plank misslaat. “We zien in de praktijk dat deze omgevingsfactoren vaak niet de oorzaak zijn van het probleem, maar het resultaat. Wie mentaal gezond is, vindt makkelijker werk en steun. Andersom werkt dat mechanisme zelden.”

Het lichaam in de overlevingsstand

Furnée stelt dat de huidige focus op gedragsverandering – zoals ‘meer bewegen’ of ‘gezonder eten’ – voorbijgaat aan de mentale en fysiologische realiteit van mensen met psychische klachten. “Bij onverwerkt trauma of diepgewortelde angst staat het zenuwstelsel continu ‘aan’, wat leidt tot totale uitputting. Bij depressie zien we juist de andere kant van de medaille: de energie is volledig op en de zin ontbreekt.”

Volgens de psycholoog kiezen mensen in die toestand logischerwijs voor wat op de korte termijn even verlichting geeft, in plaats van de zware opgave die ‘gezond leven’ heet. “Als je de energie niet hebt om je bed uit te komen, ga je niet uitgebreid gezond koken of sporten. Het is geen kwestie van onwil of een gebrek aan discipline, maar van onmacht. Beleidsmakers suggereren dat een actieve leefstijl de oplossing is, maar vergeten dat er vaak eerst professionele hulp nodig is om iemand überhaupt op dat punt te krijgen.”

Diagnose als dwaalspoor

Een ander pijnpunt dat Furnée aanstipt, is de fixatie op diagnoses. In de GGZ wordt vaak behandeld op basis van labels als ‘depressie’ of ‘angststoornis’. “Bij Feel It 2 zien wij diagnoses als van ondergeschikt belang. Het zijn beschrijvingen van symptomen, geen verklaringen van de oorzaak,” aldus Furnée.

Volgens de psycholoog zijn klachten op volwassen leeftijd vaak echo’s van vroeger. “Achter de symptomen gaan vaak trauma’s schuil, die soms teruggaan tot de vroege jeugd en opvoeding. Iemand die als kind leerde dat hij geen fouten mocht maken, kan als volwassene vastlopen in een burn-out door perfectionisme. Als je dan alleen de werkstress behandelt zonder naar dat oude patroon te kijken, is het dweilen met de kraan open.”

Mens achter de klacht

De oplossing voor de stagnerende gezondheidscijfers ligt volgens Furnée in het loslaten van de symptoombestrijding. “We moeten stoppen met focussen op de buitenkant – het gedrag, het werk, de leefstijl – en kijken naar de mens erachter. Pas als de onderliggende onveiligheid of het trauma wordt aangepakt en het zenuwstelsel tot rust komt, ontstaat er ruimte. Dan volgen dat sociale contact en die gezonde leefstijl vaak vanzelf, als logisch gevolg van herstel.”