Raad voor Cultuur bezoekt het noorden en ontdekt tal van aardige zaken

(tekst: website Raad voor de Cultuur – Joop Daalmeijer)

Drents Museum in Assen

Het Drents Museum is initiatiefnemer van de Stichting Platform Drentse Musea, en medeoprichter van de Drentse Cultuur Academie. Door deze samenwerkingsverbanden wordt de collectiemobiliteit gestimuleerd en wordt een provinciebreed educatieprogramma opgezet, met diverse leerlijnen die aansluiten op het onderwijs. Dit wordt door de Raad voor Cultuur van groot belang geacht. Het museum werkt internationaal samen met musea van dezelfde grootte. Nationaal zijn er goede banden met het Haags Gemeentemuseum, het Museum voor Moderne Kunst in Arnhem en de Nieuwe Kerk in Amsterdam.
In 2012 trok het Drents Museum 190.000 bezoekers en in 2013 steeg dat aantal tot ruim 230.000. Ook hier is de stijgende lijn zichtbaar die door meer Nederlandse musea wordt gemeld. Het percentage buitenlandse bezoekers is nog klein. Uit eigen land komt 60 procent uit de Randstad en 30 procent uit het noorden van het land.
Volgens directeur Annabelle Birnie en adjunct-directeur Harry Tupan ligt de focus bij de discussie over het cultuurbeleid te sterk op de Randstad. Dat is een veelgehoorde klacht en geldt volgens hen ook voor de Raad voor Cultuur. Een bezoek aan de provincies wordt dan ook zeer op prijs gesteld. Het Drents Museum ontvangt geen rijkssubsidie: de bekostiging loopt via de provincie, een aantal gemeenten in Drenthe en eigen inkomsten.
Er worden vier grote en acht kleine tentoonstellingen per jaar georganiseerd; in 2013 onder meer een expositie over de Dode Zeerollen. In deze spectaculaire tentoonstelling is gebruikgemaakt van een film van de BBC en moderne typografie om zo een aansprekende presentatie te maken. Het onderzoek is gedaan in samenwerking met de universiteiten van Groningen (Qumran instituut) en Jeruzalem. Voor deze expositie is indemniteit verleend. Tijdens ons bezoek, ’s ochtends vroeg, is het al druk in het museum. Niet alleen volwassenen, maar ook schoolklassen en groepen lopen hier rond. De populariteit van de expositie over de Dode Zeerollen wordt daardoor duidelijk onderstreept.

Assen is heel trots op zijn museum: de lokale bakker speelt in op de laatste expositie van 2013 met Dode-Zeerollen-Gebak. Of dit lekker is, hebben we niet kunnen vaststellen. Er is nu een mummie tentoonstelling (veenlijken, archeologische collecties van Egypte) in voorbereiding. En een expositie over het figuratieve werk van Malevich is een ander plan. (www.drentsmuseum.nl)

RTV Drenthe in Assen

Steeds vaker vinden regionale omroepen dat ze partners moeten zoeken bij regionale media (lokale omroepen, kranten, nieuwsbladen) en regionale cultuurinstellingen (theaters, musea, bibliotheken e.d.). Bij RTV Drenthe heeft dit geleid tot uitzendingen over de depotcollectie van het Drents Museum: de Schatkamer van Drenthe.

Er wordt vanuit Assen vooral radio gemaakt en slechts een half uur televisie per dag. De hoofdredactie is geïnteresseerd in meer televisie, maar heeft daar geen financiële middelen voor. Dat zal in de toekomst niet beter worden, omdat de regionale omroepen in totaal 17 miljoen euro moeten inleveren. Om de bezuinigingen wat af te vlakken, wordt samenwerking gezocht met RTV Noord en Omrop Fryslân. Dit zou besparingen kunnen opleveren in de backoffice en bij de techniek. RTV Drenthe is geen voorstander van onderbrenging van de regionale omroepen bij de Raad van Bestuur van de NPO in Hilversum. Regionale journalistieke en bestuurlijke onafhankelijkheid staan voorop. Het eindbeeld in 2020 moet volgens de directie en de hoofdredactie zijn: een optimaal informatieaanbod voor de regio.

De regionale omroep staat financieel al langer onder de druk. Er is daardoor inmiddels 15 procent van het personeel afgevloeid. Structureel subsidieert de provincie Drenthe niet, hooguit komt er frictiegeld voor een reorganisatie.  Er is wel provinciaal geld voor projecten, zoals Het Leukste Dorp van Drenthe. De streektaal wordt als cultureel fenomeen door RTV Drenthe gehanteerd.

De omroep is inmiddels in gesprek met Uitgeverij Boom over samenwerking. Redacteuren van RTV Drenthe werken nu ook vanaf de redactie van Boom in Emmen.
Dankzij apps is er een groeiend bereik, ook onder het publiek van 35 tot 44 jaar. Op de kabel is de plaats van de regionale omroep op kanaal 33 een probleem. Bij radio via de ether weet RTV Drenthe een zeer breed publiek te bereiken. Een betere positie op de kabel (op een kanaalnummer lager dan 10) zou het bereik van televisie kunnen doen toenemen. Wellicht zou nieuwe wet- en regelgeving een beter zichtbare plaats op de kabel kunnen afdwingen. (www.rtvdrenthe.nl)

Jeugdtheatergezelschap Het Houten Huis in Groningen

Het Houten Huis is nieuw in Groningen. Vanaf de laatste subsidieronde van de Basisinfrastructuur is het gezelschap in Groningen gevestigd. Inhoudelijk is men goed geland en is het Houten Huis nu het huisgezelschap van het Grand Théâtre aan de Grote Markt. Een echt “rock ‘n roll theater” met een drukbezochte Espressobar. Daarnaast werkt het HH ook samen met de schouwburg, met het dansgezelschap Club Guy en Roni en het SBK.

Het afzetten van producties bij scholen is erg lastig. Er worden daar nauwelijks voorstellingen verkocht. Op scholen is wel geld beschikbaar voor cultuur, maar ervaringen in Groningen maken duidelijk dat het cultuurgeld soms aan andere dingen wordt uitgegeven. Aan sport, zo wordt gefluisterd. De zogenaamde Steunfuncties zijn opgeheven, zodat er geen goede centrale bemiddeling voor scholen meer is. Vanuit het Houten Huis moet er nu onderhandeld worden met individuele scholen. Dat vergt veel extra tijd en inspanning en ook geld, terwijl er eigenlijk geen financiële dekking voor is. In de provincie Drenthe gaat dit veel beter: daar zijn de cultuureducatieve financiën gebundeld en is er één aanspreekpunt.

Maar het is niet alleen somberheid bij Het Houten Huis. De vrije voorstellingen zijn namelijk bijna allemaal uitverkocht en de recensies zijn lovend. Alle pabostudenten komen naar de voorstellingen, zodat ze het jeugdtheatergezelschap leren kennen. De afgesproken doelstellingen uit de Basisinfrastructuur worden wel gehaald. Een beetje financiële steun vanuit de Provincie zou welkom zijn, vooral om de marketingfunctie te versterken. (www.hethoutenhuis.org)

 Noorderlicht in Groningen

Noorderlicht ontvangt als presentatie-instelling vier jaar lang een bedrag van 200.000 euro uit de Basisinfrastructuur. Dat is een veel lager bedrag dan in de vorige subsidieronde. Noorderlicht is volgens de eigen website een internationaal podium, oorspronkelijk alleen voor documentaire fotografie, maar inmiddels ook voor elke fotograaf die een goed verhaal te vertellen heeft. “Met een scherp oog voor ontwikkelingen, maar wars van trends en hypes.” Jaarlijks wordt er een fotomanifestatie georganiseerd en zijn er exposities in de eigen fotogalerie. Maar dat is maar een klein deel van de activiteiten. Exposities zijn er ook in het buitenland en er worden fotoboeken uitgegeven.

Door de bezuinigingen is onder andere de publiciteitsmedewerker ontslagen: het personeelsbestand is inmiddels gehalveerd. Noorderlicht heeft te maken met zes overheden, die over bijvoorbeeld budgetkwesties (begrotingen, jaarverslagen, financiële tussenrapportages) zes verschillende vragen stellen. Niets lijkt op elkaar afgestemd. Dat legt een zware last op het personeel. Ook inhoudelijk loopt niet alles even soepel. Zo vraagt de stad Groningen aan Noorderlicht een nieuwe, eigen plek in de culturele keten te vinden. Maar wat zijn de partners in de stad? Minerva heeft fotografie afgeschaft; CBK heeft nauwelijks gelden. De samenwerking met het Groninger Forum is van hun kant afgezegd, want daar wordt met winkels een commerciële invulling aan fotografie gegeven. De Provincie wil het ‘Verhaal van Groningen’. En Friesland vraagt aansluiting bij een project rond Slauerhoff. De eisen van de regionale overheden zouden inhoudelijk moeten worden afgestemd, vindt directeur Ton Broekhuis. Maar dat is lastig, want overheden in het noorden werken niet meer samen; er is geen convenant meer.

De culturele dynamiek lijkt in Leeuwarden en Assen sterker dan in Groningen, zo zegt hij. Drenthe gaf volledige vrijheid aan Noorderlicht bij een groot project langs het Willem- Alexander Kanaal, met als titel ‘Buitengewoon’. Het bevolkingsaantal wordt kleiner in Drenthe en deze krimp werd in het project gevisualiseerd door de schoonheid van de ruimte te laten zien. Zeer succesvol was het Suikerproject. Dat leidde onder meer tot een prachtig fotoboek.

Een expositie in de Randstad was ook een subsidievoorwaarde, maar dat viel niet te realiseren. De Westergasfabriek in Amsterdam was te duur en de Kunsthal in Rotterdam was niet beschikbaar. De ambassades in Indonesië, Suriname en Brazilië werkten mee aan het Suikerproject. Minister Frans Timmermans van Buitenlandse Zaken heeft bemiddeld in Brazilië, toen daar medewerking over het onderdeel slavenhandel geweigerd werd.
Directeur Ton Broekhuis geeft de Raad voor Cultuur nog een duidelijk punt van kritiek mee: de landelijke media gaan nooit naar de regio om recensies en artikelen te schrijven en ook de Raad voor Cultuur is een veel te randstedelijke instelling. Daar zou echt een einde aan moeten komen. En dan nog een zorg: Noorderlicht heeft geen financiële compensatie gekregen voor de korting in de Basisinfrastructuur. “Maar verder even goede vrienden,” zegt Broekhuis, “en goed dat jullie eindelijk eens gekomen zijn.” (www.noorderlicht.com/nl/)

 Noord Nederlands Orkest in Groningen

Volgens algemeen directeur Ingeborg Walinga en artistiek leider Marcel Mandos staat educatie hoog op het programma van het orkest. Het educatieve aanbod is er vooral op gericht om jongeren te betrekken bij klassieke muziek. Dat gaat in nauwe samenwerking met de scholen. Er worden concerten voor kleuters georganiseerd, waarbij met kleine ensembles op alle basisscholen in Leeuwarden wordt gespeeld. Educatieve projecten worden apart gefinancierd en ieder jaar wordt ook samenwerking met een theatergroep gezocht.

Het orkest, met chef-dirigent Stefan Asbury, reist veel in het hele noorden van Nederland en probeert naast de gebruikelijke bezoekers van klassieke concerten ook nieuwe doelgroepen te bereiken.
In het kader van talentontwikkeling wordt gezorgd voor voldoende stageplekken voor studenten van de conservatoria. Hiervoor staan onder meer op het programma: de Sacre, Mahler 3 en een Berlioz-programma met koperblazers van een militaire kapel. Samen met een aantal partners wordt een Masteropleiding voor orkestdirectie opgezet. Volgens het orkest is dat nodig, omdat in Nederland relatief weinig aandacht is voor het opleiden van topdirigenten. Volgens Marcel Mandos is er wel talent genoeg.
Samenwerken met de Nederlandse Reisopera is een subsidieverplichting, waaraan het Noord Nederlands Orkest met buitengewoon veel enthousiasme voldoet. De Wagneropera Tristan und Isolde (gekozen tot opera van het jaar 2013) was een prachtige ervaring voor het orkest.

Er is voor deze opera veel gereisd en de zalen in heel Nederland zaten vol. Ook voor de dirigent van deze opera, Antony Hermus, was veel waardering.
Het Noord Nederlands Orkest bestaat al 150 jaar en is daarmee het oudste orkest van Nederland. Ondanks die respectabele leeftijd vernieuwt het orkest zich voortdurend. Dat is te zien aan de programmering, waarbij combinaties van popmuziek met popartiesten (zoals de gitaarvirtuoos Steve Vai) en klassieke muziek niet worden geschuwd. Cross-over is een principe dat het NNO veelvuldig hanteert. In 2014 staat er een serie concerten met filmmuziek op het programma, gepresenteerd door Eric Corton.

Ervaringscijfers tonen aan dat zo een jong, nieuw publiek gevonden wordt voor klassieke orkesten. Er wordt goed samengewerkt met de publieke regionale omroep en ook de landelijke omroep maakt regelmatig opnamen bij het NNO, vooral bij afwijkende concerten.
Het Noord Nederlands Orkest “bedient” vijf overheden met vijf verschillende doelstellingen. Dat lijkt ingewikkeld, maar de directie van het NNO heeft tot op heden toch geen steun nodig gehad van een psycholoog. Integendeel: uit het convenant met de noordelijke overheden is een uitgekiend jaarprogramma ontstaan met 120 concerten.
Het orkest wil een landelijke speler zijn en heeft geen internationale ambities. Geworteld in Groningen, dat staat voorop. Een orkest met een sterke binding met het hele noorden van het land. Met concerten die passen in Meppel, in Drachten, in Assen, in Groningen enzovoorts. Maar ook met ambities voor volle zalen in andere steden in Nederland. Met repertoire dat daar weer past. (www.nno.nu)

Keramiekmuseum Princessehof in Leeuwarden

Samenwerking tussen musea wordt in Leeuwarden niet alleen met de mond beleden: keramiekmuseum Princessehof (een door de Raad voor Cultuur zeer goed beoordeelde instelling uit de Basisinfrastructuur) deelt de backoffice met het Fries Museum en de twee musea hebben één directeur, Saskia Bak. Beide instellingen handhaven uiteraard hun eigen merk. De financiën van beide musea blijven gescheiden. In totaal werken 50 fte’s bij de musea. Regelmatig wordt ook samenwerking gezocht met andere musea in Nederland en ook ver daarbuiten.
De huidige conservator van Princessehof gaat over twee jaar met pensioen. De opvolging is een probleem, want in Nederland is geen gedegen opleiding om het vak te leren. Noodgedwongen moet het dus on the job gebeuren. Er is ook een gebrek aan kennis over Aziatische keramiek, waarvan Princessehof een collectie heeft van absoluut wereldformaat. Onderzoek over Aziatische keramiek, in samenwerking met universiteiten en academies is problematisch door de regelgeving.

Princessehof heeft nu nog deels een klassiek academische museale opstelling van de collectie, op zaal maar de conservator wil in de toekomst het keramische verhaal meer naar voren gaan brengen vanuit een cultuurhistorische context. Dat zal tot grote veranderingen leiden in het museum. Dan zal de collectie aansprekender tentoongesteld worden. Keramiek (de kern van het museum) wil men ook vaker verbinden met andere onderwerpen, zoals in de succesvolle tentoonstelling ‘Scherven en geluk’. Soms krijgt jong talent de ruimte bij Princessehof: Hella Jongerius (nog voordat ze doorbrak) met de prachtige geborduurde vazen is hier een goed voorbeeld van.

Omdat Princessehof over een wereldberoemde collectie Ming porselein beschikt, is er de laatste jaren veel belangstelling van Chinese toeristen. Er wordt nu gewerkt aan een Chineestalige website van het museum, om de collectie nog breder onder de aandacht te brengen.
Anders dan Princesshof wil het Fries Museum contact zoeken met de Friese samenleving. Er wordt daar vanuit de vooral Friese bezoekers gedacht. Zo is bijvoorbeeld de Gouden Eeuw (erg belangrijk voor Friesland) gekoppeld aan de realiteit van nu. Collecties worden gemengd, zoals ook het geval is in het Rijksmuseum.

(www.princessehof.nl)

Leeuwarder Courant

De Leeuwarder Courant is onderdeel van de NDC-mediagroep, ook uitgever van het Dagblad van het Noorden. Er is een eigen hoofdredacteur, Hans Snijder, in de Friese hoofdstad en een eigen redactie voor het regionale nieuws, van politiek tot cultuur. Er wordt nauw samengewerkt met de redactie in Groningen. De kunst- en cultuurredacties bespreken met elkaar de thema’s en delen de te recenseren concerten en voorstellingen samen in, zodat geen dubbel werk wordt gedaan. Die recensies zijn van belang volgens de cultuurredacteuren, want uit de Randstad komen over het algemeen geen journalisten naar het noorden om voorstellingen en concerten te bezoeken. Efficiency bij de dagbladen is noodzakelijk, want de oplagen van de kranten blijven dalen. De LC is in een provincie met ruim 650.000 inwoners nog steeds een krant van betekenis, met meer dan 70.000 abonnees. Maar nog geen jaar geleden was dat aantal bijna 10.000 hoger.

Diezelfde beweging is te zien in Groningen, waar het Dagblad van het Noorden ook in oplage zakte naar ruim 100.000. Er is daarom in 2013 een forse reorganisatie doorgevoerd. Bij de NDC-Mediagroep verdwenen ruim 200 arbeidsplaatsen. Op de redactie in Friesland verloren 40 journalisten hun baan. Van hoofdredactie tot verslaggeverij. Toch is en blijft regionale journalistiek van eminent belang. Als waakhond van de regionale democratie, maar ook als inhoudelijke “marktplaats” voor de samenleving in de regio. Van belang voor onder meer het verenigingsleven, de cultuur en het bedrijfsleven.
Steeds meer regionale kranten hebben het moeilijk. Maar journalistieke bedrijven kunnen moeilijk leven met rechtstreekse steun van de overheid, omdat dat de onafhankelijkheid onder druk zet. Een verlaging van de BTW zou een mogelijkheid zijn om de rentabiliteit van de dagbladen te verbeteren. Maar veel andere mogelijkheden zijn er niet. Of het moet gaan om samenwerkingsverbanden met publieke regionale omroepen. Bijvoorbeeld in de eerstelijns nieuwsvoorziening. Of het samen exploiteren van de advertentiemarkt. Bij zo’n samenwerking moet natuurlijk de journalistieke onafhankelijkheid van de deelnemende partijen gewaarborgd blijven en moet de overheid publiek-private samenwerking voor in dit geval Omrop Fryslân wettelijk mogelijk maken. De problemen worden steeds groter, dus aan fundamentele oplossingen moet snel gewerkt worden.

Joop J. Daalmeijer