Plannenman Peter de Haan: Fries Museum is veel te stil

(tekst: toespraak Peter de Haan bij Harteklop Nieuw Zaailand)

Inleiding over culturele toekomst van het nieuwe Zaailand �en plein publique�

Mij is gevraagd voor deze tweede brainstormbijeenkomst in de reeks �Harteklop� wat te zeggen over �de rol van het Zaailand in provinciaal historisch perspectief of zelfs daarbuiten�.
De opdracht is dus om stil te staan bij het bovenlokale belang van dit plein. Welnu, voor een belangrijk deel vallen de lokale en provinciale functies van het plein simpelweg met elkaar samen. Provincie en gemeente hebben allebei fors in het nieuwe Zaailand ge�nvesteerd.

Een blik op het verleden leert dat de circussen, kermissen en andere grotere evenementen ook door veel mensen van buiten werd bezocht. Of het nu ging om koninklijke bezoeken, een rondreizend bioscooptheater, de bloemetjesmarkt, de opening van Simmer 2000, grote sportevenementen (tot 1950), volksspelen, openluchtconcerten, de publieke ophangingen die hier hebben plaatsgevonden: op al die evenementen kwamen drommen mensen af, ook van buiten Leeuwarden. Dat gold bijv. ook voor de fameuze jaarlijkse harddraverijen die hier gedurende meer dan 40 jaar halverwege de 19e eeuw werden gehouden. Er bestaat dus ook nog een historische link tussen Zaailand en het Friese paard dat een belangrijk exportproduct is..

Je kunt voor de bovenstedelijke functie zelfs naar het allereerste begin van dit plein teruggaan. Nadat het Zaailand 400 jaar geleden binnen de stadsuitleg werd gebracht werd het eerst gebruikt als plek om gewassen te verbouwen en vee te houden maar het kreeg aan het eind van de 17e eeuw een meer publieke functie, nl. die van veemarkt. En dat is bij uitstek een bovenlokale functie avant la lettre die overigens bijna twee eeuwen heeft geduurd.

Maar er zijn ook andere historische voorbeelden die de relatie tussen het Zaailand en de rest van Frysl�n onderstrepen. Nadat de eerste treinverbinding was geopend (Leeuwarden-Harlingen) verplaatsten mensenstromen zich steeds meer richting het station en werd de zuidkant van de binnenstad zowel ruimtelijk-functioneel steeds belangrijker. In 2013 valt te vieren dat die eerste Friese spoorweg precies 150 jaar oud is. Enkele jaren later volgden verbindingen met de rest van het land.

Ook anno 2011 geldt nog steeds: wie per trein aankomt en de binnenstad bezoekt passeert nog steeds vrijwel automatisch het Zaailand. De belangrijkste parkeergarage van de stad ligt er ook onder. De hoofdstroom van de mobiliteit naar Frieslands hoofdstad is dus op het Zaailand als eindpunt gericht. Een deel van die stromen bezoekers is handels- of recreatie gerelateerd. Het Zaailand moet samen met de Nieuwstad ook het hart van het Leeuwarder winkelgebied gaan vormen. Waar boeren, burgers en buitenlui op af blijven komen. Ook dat past bij de traditie. Een van de eerste warenhuizen (Winkel van Sinkel) van Nederland verscheen immers aan het Zaailand evenals C&A. Na Sneek kwam de eerste C&A van ons land in Leeuwarden terecht.
De bovenstedelijke functie kwam ook tot uiting in de vele logementen die rond het plein lagen, vari�rend van kroegen tot hotel Amicitia.

De vroegere Rijks HBS werd natuurlijk ook door tal van scholieren van buiten Leeuwarden bezocht. Bekende Friezen als prof. Rudolf Cleveringa, schaatser Jan Charisius en de schrijvers Simon Vestdijk tot Jan Slauerhoff, aardewerkman Jan Tichelaar en bioloog Jacob Botke. zaten allemaal op deze school.

Andere historische relaties met het ommeland komen tot uiting in gebouwen aan of rond het Zaailand, vari�rend van de Zuivelbank, de latere Friesland Bank, de plaats waar de internationale kaasprijs werd vastgesteld (de Beurs), rechtbank en paleis van justitie (deze laatste heeft zelfs een landsdelige functie) om maar te zwijgen van de plek (het voormalige waterleidinggebouw) waar het doorgaan van de Elfstedentocht werd aangekondigd. Al die keren dat It sil heve o.i.d. door de talloze media opklonken was het plein even echt de navel van de wereld. Ik pleit er nadrukkelijk voor dat de elfstedenvereniging dat voortaan gaat doen in het Fries Museum. Niet alleen omdat dat een fantastische plek voor dit doel is maar ook omdat het Fries Museum meer dan welke andere functie in of rond het Zaailand ook echt het provinciale karakter van dit plein symboliseert. Bovendien draagt die aankondiging fors bij aan de nationale bekendheid van het plein. Wel zou het voor die bekendheid goed zijn een eenduidige naam te gebruiken: of Wilhelminaplein of Zaailand.

Juist omdat het Fries Museum de schatkamer is van de Friese historie en cultuur moet het plein alleen daarom al de huiskamer van zowel stad als provincie worden.
Feitelijk moet het plein met het Fries Museum huis- �n pronkkamer tegelijk worden. Die combinatie past goed bij de authenticiteit van Frysl�n.

Maar er is ook een bredere context aan de orde.
In een tijd van steeds verdergaande globalisering vervagen de grenzen. Interculturele uitwisselingen nemen daardoor toe maar het vervagen van grenzen heeft ook risico�s: steden gaan door de �verblokkering� steeds meer op elkaar lijken en we zien toenemende individualisering en dus minder gemeenschapsgevoel. Dat is aan de orde van de dag. Een plein waar je elkaar kunt ontmoeten, waarvan je tevoren al weet dat daar altijd reuring te beleven valt voorziet met zijn meet and greetfunctie ook in een grote sociaal-maatschappelijke behoefte en zorgt voor wij-gevoel en sociale cohesie.
Die behoefte �hoe groot juist nu ook- is van alle tijden. Athene uit de 5e eeuw voor Chr. kende al een agora, dat letterlijk verzamelplaats betekent. Dat was d� ontmoetings- markt- en vergaderplaats van de stad. Daar hoorde men de laatste nieuwtjes, liet men zich onderwijzen door filosofen en vond ook de volksvergadering plaats. Waarom zou op het Zaailand bijv. niet eens een openbare gemeenteraadsvergadering plaats kunnen vinden? Dat zou de agorafunctie van het plein versterken.
Wil het plein echt de huiskamerfunctie van stad en ommeland worden, dan moet de loop er direct vanaf het begin in komen. Het is dus erg belangrijk om veel energie te steken in de offici�le en spectaculaire opening van het plein en van het Fries Museum dus in twee fases. Het museum moet de eerste jaren absoluut zorgen voor grote blockbustertententoonstellingen.die mensen uit het hele land trekken. Ik weet dat het museum daarmee bezig is maar ik ben er anderzijds ook niet helemaal gerust op. Daarvoor is het rond het museum al jaren te stil. Het lijkt wel of daar het devies geldt: ��tijdens de verbouwing zijn we gesloten� maar ik hoop dat het hier gaat om de spreekwoordelijke stilte voor de storm. Ik heb tot dit jaar bij de provincie Frysl�n gewerkt en voel me nu vrij om te zeggen dat het museumbudget voor zowel exposities als voor marketing fors omhoog moet. Het Fries Museum moet de absolute katalysator worden van de wisselwerking tussen cultuur en entertainment op het plein. Daarvoor is een extraverter opstelling dan voorheen nodig naast een forse provinciale ophoging van het budget, te financieren uit de vrijgekomen, forse Nuonmiddelen. Het Leeuwarder Ondernemers Fonds zal de eerste jaren eveneens absolute prioriteit moeten geven aan het sponsoren van plein gerelateerde evenementen. Daar moet een samenhangende programmering voor gemaakt worden die garandeert dat het plein echt the place to be wordt waar je never a dull moment hebt.
Langzamerhand ben ik terecht gekomen bij de toekomstige functie van het plein.

Het Zaailand heeft altijd multifunctionaliteit en diversiteit als kenmerk gehad en dat moet natuurlijk zo blijven. Het was de Leeuwarder bestsellerauteur Havank die het plein in 1953 treffend omschreef als �een vaag en hopeloos soort van plein�. Daarom is er ook zo vaak aan de schaal en uitstraling geknutseld. Maar het kil overkomende plein heeft nu eindelijk een intiemere schaal gekregen. Desondanks is het nog steeds groter is dan de Grote Markt van Groningen. Vanwege die grotere geborgenheid heb ik echt goede hoop dat het plein nu veranderd wordt van een plek die je het liefst zo snel mogelijk met de kraag in de nek wilt oversteken in een plein waar je maar wat graag wilt verblijven. Dankzij de nieuwe winkelwand, de veel mooiere winkellooproute en het nieuwe museum valt er sowieso straks al veel meer te beleven dan voorheen. En dat is erg belangrijk want twee zijden van het plein worden gedomineerd door grote justitiegebouwen die �hoe mooi ook – qua belevingsfunctie �dode� elementen vormen.

Alles bij elkaar genomen zit het wel goed met de hardware (de nieuwe gebouwen, de nieuwe functies en de veel betere schaal) en met de potenti�le belangstelling (toeleiding verkeersstromen). Waar het dus op aankomt is of de software (de activiteiten) voldoende dynamiek krijgt.

Daarvoor zitten we hier vanavond bij elkaar.
Ik wil alvast een voorzet geven voor mogelijke initiatieven:

– Het Zaailand moet allereerst een soort stadspodium worden waar vrijwel wekelijks � zeker tussen maart en oktober- van een cultureel optreden of ander entertainment valt te genieten. Het grote dak van het nieuwe museum maar ook de openbare hal daarbinnen biedt daarvoor het hele jaar door, ook bij regen, alle gelegenheid. Hier ligt een directe link met de activiteiten van het Fries Museum, de ondernemersverenigingen en stadsschouwburg de Harmonie Die zou hier culturele �previews� kunnen organiseren die als appetizer kunnen dienen voor het eigenlijke programma. Maar er is ook een link met de plannen voor Culturele Hoofdstad. Ik weet wel dat daar discussie over is maar zolang stad en provincie gaan voor die status kan het Zaailand daar als evenementenplein met internationale uitstraling geweldig van profiteren. Zoek snel contact met de projectorganisatie want het is de bedoeling dat er ook naar 2018 toe een reeks van culturele evenementen wordt georganiseerd. Het Zaailand moet ook van die activiteiten het kloppende hart worden. En als we niet Culturele hoofdstad worden kunnen we ons altijd nog uitroepen tot alternatieve culturele hoofdstad.
– Laat ook kunstenaars periodiek hier op locatie werken en het publiek confronteren met hun work in progress.
– Het Filmhuis zou zo nu en dan ook een grote openluchtvoorstelling op het plein kunnen organiseren.
– Sowieso is het leuk daar een keer een film op een gigantisch doek over de historische functie van het Zaailand te projecteren. Zo�n doorlopende, op nostalgie en moderniteit gerichte voorstelling kan sterk bijdragen aan het wij-gevoel rond dit plein net als de tentoonstelling die momenteel in het HCL wordt gehouden.
– Als bestuurslid van de club die over de po�zietableaus in de stad gaat zou ik graag op het Zaailand nog een extra gedicht in steen zien dat de mensen tot nadenken aanzet, het liefst met een link naar de ontmoetingsfunctie van het plein. We kunnen de dichter des vaderlands daarvoor vragen.
– Ook de studenten van de popacademie kunnen hier prima hun kunsten gaan vertonen. Zoek dus nauwe samenwerking met Albert v.d. Kooy en de zijnen.
– De agorafunctie van het plein kan versterkt worden door er op zondag (een vaak wat verwaarloosde entertainmentdag) nabij de terrassen een Hyde Parkachtige plek in te richten voor een ieder die het volk wat wil toeroepen.
– Zo nu en dan vinden er in Nederland openluchtvoorstellingen van een opera plaats (Nabucco in Groningen en zo). Het Zaailand hoort daarvoor een vaste locatie te worden.
– Organiseer in het begin enige keren voor een of meer bekende Nederlandse schrijvers dat ze op het Zaailand plaats nemen. Ze worden uitgedaagd hun impressies over het plein en de mensen die er komen weer te geven. Zo�n writers in residenceproject� heeft hoge publicitaire waarde.
– Deventer heeft in korte tijd grote faam weten op te bouwen met een boekenmarkt van landelijke betekenis. Bedenk ook zo�n type uniek marktconcept, keramiek zou bijv. goed passen bij Frysl�n (Tichelaar ) en Leeuwarden (Princessehof) maar het mag ook iets anders zijn. Als de ambitie maar is om ver boven het lokale karakter uit te stijgen. Ga op zoek naar het letterlijke en figuurlijke gat in de Nederlandse markt. Mik op creatieve combinaties van kunst en kunstnijverheid voor het grote publiek.
– Even een klein puntje tussendoor: het plein leent zich natuurlijk ook voor kampioensfeesten in het geval Cambuur weer zou promoveren naar de eredivisie. Maar waar is eigenlijk het balkon van waaruit het volk bij deze en andere evenementen kan worden toegesproken??
– Ik heb al even gewezen op 2 fraaie maar toch dode elementen aan het plein, nl. de twee justitiegebouwen. Vraag is hoe die een levendige verbinding met het plein kunnen bewerkstelligen. De mogelijkheden zijn beperkt, je kunt niet verwachten dat op het plein wel eens een zitting en plein publique gehouden zal worden, al zou dat best een heel verfrissend experiment zijn waarmee de rechtspraak weer dicht bij de burgers gebracht wordt. Zo is is ook de Engelse pub �public house waar ooit recht werd gesproken- ontstaan. Maar waarom zouden persrechters hun persconferenties niet regelmatig op het plein houden?
– Het Fries Museum kan de wisselwerking met de omgeving niet alleen bevorderen door in het museum zelf tal van interessante culturele ontmoetingen te organiseren maar ook door in de parkeergarage en op het plein zelf periodiek een bijzonder, aandachttrekkend object tentoon te stellen op een vandalismebestendige plaats. Ik weet niet of in het bouwbudget in een vast kunstobject wordt voorzien maar als dat gebeurt moeten daaraan de allerhoogste kwaliteitseisen worden gesteld wil het object een icoon voor de stad worden.
– Volgend jaar is het precies 400 jaar geleden dat de vrouw van Rembrandt, Saskia van Uylenburgh, in Leeuwarden is geboren, op de plek waar de gebr. Anker hun advocatenpraktijk houden. Zij was zijn grote liefde. Het zou me niet verbazen dat het echtpaar op vrijersvoeten wel eens een ommetje heeft gemaakt langs de achterkant van de Nieuwstad die immers dichtbij het huis van Rembrandts schoonouders lag. Omdat Saskia de belangrijkste inspiratiebron voor Rembrandt is geweest en we anderzijds in Leeuwarden tot nu toe vrijwel niets doen met de belangrijkste kunstenaar die ons land heeft voortgebracht wordt het echt tijd na te denken over een evenement dat in het teken staat van juist dit bijzondere echtpaar, zeker in het jubileumjaar 2012. Ik hoor daar straks graag idee�n over. Daarnaast kunnen we graffitikunstenaars vragen mooie portretten van hen aan te brengen in de parkeergarage.
– De zgn. Damschreeuwer had een Leeuwarder achtergrond (ik heb er een bijdrage aan gewijd in mijn boek Lang Leve Liwwadden). Ik heb er voor de lol nog aan gedacht hem te vragen om hier een keer op te treden als �Zaailandschreeuwer� maar dat slaat door. Dat moesten we dus toch maar niet doen.
– Wel serieus bedoeld is dat we zonder de miljoenengift van architect Abe Bonnema hier vanavond niet hadden gezeten Het plein zou er nog als vanouds bijliggen. Ik weet dat een profeet in eigen stad niet altijd wordt ge�erd maar ik vind dat we niet te suterich moeten zijn als het gaat om het recht doen aan deze geestelijke vader. Hij verdient minimaal een eigentijds weergegeven buste, ergens onder het overstekende dak van het Fries Museum. Een of andere verwijzing naar hem is een must en zou minimaal getuigen van historisch besef.
– Een laatste suggestie die ik eigenlijk het allerbelangrijkste vind:

Het Zaailand moet internationale bekendheid krijgen door er regelmatig een flashmob te organiseren. Een flashmob is een (grote) groep mensen die plotseling op een openbare plek samenkomt, iets ongebruikelijks doet en daarna weer snel uiteenvalt. Flashmobs worden veelal georganiseerd via moderne communicatiemiddelen zoals het internet, facebook, twitter etc. Organiseer in korte tijd een paar honderd mensen die op een zomerse dag tegelijk een paraplu opsteken of zgn. dood neervallen of iets anders geks doen. In het Centraal Station van Antwerpen dansten ineens meer dan tweehonderd dansers simultaan op het nummer do-re-mi. Slimme commerci�le marketeers hadden dat bedacht. In de Mercado van Valencia en in een Bijenkorfvestiging is wel eens spontaan een opera-optreden georganiseerd waarbij het winkelend publiek totaal verbijsterd en vol ontzag toekeek. De desbetreffende filmpjes op youtube trekken wereldwijd aandacht. Kortom, vorm een groep van creatieve mensen met organisatie- en marketingdeskundigheid die er voor zorgt dat vier keer per jaar vliegensvlug een interessante flashmob op het Zaailand wordt georganiseerd die ook echt wat voorstelt.. Het liefst op een drukke zaterdagmiddag (je hebt immers ook een totaal verbouwereerd en spontaan reagerend publiek nodig) Ik doe er graag aan mee. Het Zaailand moet dus h�t Flashmob-plein van Nederland worden! Als het die naam een keer heeft zal dat steeds weer tot nieuwe onverwachte initiatieven leiden en dat is goed voor het plein zelf en de aantrekkingskracht van de stad en de provincie.

Een allerlaatste opmerking: er gebeurt in termen van evenementen heel veel in Leeuwarden.
Maar alle initiatiefnemers � culturele ondernemers, winkeliersverenigingen, organisatoren van evenementen, en het Fries Museum als grote aanjager � moeten hun initiatieven als het om het Zaailand zelf gaat wel tijdig op elkaar afstemmen, z�ker in de beginjaren. Dat leidt tot de vraag: wie precies gaat straks zorgen voor de verbinding waardoor het resultaat meer wordt dan de som der delen? Is er ��n aanspreekpunt voor zowel culturele als overige incidentele activiteiten? Het plein is van ons allemaal. Maar waar je in mijn eigen voor op moet passen is dat iets wat van iedereen is daardoor van niemand wordt. Daarom is het belangrijk de overall-rol van aanjagen en co�rdineren bij ��n vast en algemeen bekend punt neer te leggen. Ik hoor straks wel of en hoe in die conditio sine qua non voorzien gaat worden���.

Dank u voor uw aandacht.

Peter de Haan