Een politieagent die ziet hoe tegen een politieauto wordt geschopt, hoeft niet eerst een sociologische analyse te maken

door Ben Stegeman

Fluwelen handschoenen voor ordeverstoorders

Er bestaat een hardnekkige bestuurscultuur in sommige grote steden, en Amsterdam is daarvan misschien wel het meest uitgesproken voorbeeld. Het is een manier van denken waarin handhaving steeds vaker wordt gezien als een laatste redmiddel en waarin het vermijden van confrontaties belangrijker lijkt te zijn geworden dan het handhaven van de regels. Wanneer de openbare orde onder druk staat, ligt de nadruk niet op het corrigeren van grensoverschrijdend gedrag, maar op het voorkomen dat iemand zich tekortgedaan voelt. Dat klinkt sympathiek, maar het heeft een prijs. Want een overheid die voortdurend terugschrikt voor het uitoefenen van gezag, loopt het risico dat burgers uiteindelijk het vertrouwen verliezen dat regels nog voor iedereen gelden.

De gebeurtenissen rond de WK-overwinning van Marokko vormen daarvan een treffende illustratie. Terwijl in andere steden relatief snel werd ingegrepen toen de sfeer dreigde om te slaan, koos Amsterdam voor een opvallend afwachtende benadering. Volgens de berichtgeving konden groepen jongeren zich urenlang door de stad bewegen terwijl zwaar vuurwerk werd afgestoken, scooters en fatbikes gevaarlijke manoeuvres uitvoerden en politievoertuigen werden belaagd. Natuurlijk moet er ruimte zijn voor feestvreugde. Niemand zal bezwaar maken tegen supporters die vlaggen dragen, zingen of een sportieve overwinning vieren. Maar zodra mensen de veiligheid van anderen in gevaar brengen of het gezag van de politie openlijk uitdagen, houdt een feest op een feest te zijn en wordt handhaving geen keuze meer, maar een verantwoordelijkheid.

Wat daarbij vooral opvalt, is de ideologische reflex die in Amsterdam zo vaak zichtbaar wordt. In progressieve bestuurskringen bestaat een diepgewortelde neiging om ongewenst gedrag primair te benaderen als een gevolg van maatschappelijke omstandigheden. Vrijwel onmiddellijk verschuift de aandacht van de overtreding zelf naar de vraag welke sociale factoren eraan ten grondslag liggen. Er wordt gesproken over achterstanden, kansenongelijkheid, uitsluiting en gevoelens van vervreemding. Dat zijn onderwerpen die zonder twijfel relevant zijn in het politieke debat, maar zij mogen nooit een excuus worden om overtredingen minder serieus te nemen. Een politieagent die ziet hoe zwaar vuurwerk wordt afgestoken tussen omstanders of hoe tegen een politieauto wordt geschopt, hoeft niet eerst een sociologische analyse te maken. Zijn taak is ervoor te zorgen dat de wet wordt gehandhaafd en dat burgers veilig over straat kunnen.

Juist daarom wringt de voortdurende nadruk op begrip en de-escalatie. Begrip is een waardevolle eigenschap in het bestuur, maar begrip zonder grenzen verandert al snel in vrijblijvendheid. Wanneer overtreders merken dat de kans op ingrijpen klein is, ontstaat niet meer respect voor de autoriteiten maar juist minder. Dat mechanisme is zo oud als de mensheid zelf. Gezag wordt niet ontleend aan goede bedoelingen, maar aan de bereidheid om duidelijke normen te stellen en die consequent toe te passen. Zodra burgers het gevoel krijgen dat overtredingen worden gedoogd omdat bestuurders bang zijn voor de politieke gevolgen van handhaving, ontstaat onvermijdelijk de indruk dat niet iedereen gelijk wordt behandeld.

Dat verklaart ook waarom zoveel mensen zich ergeren aan dit soort gebeurtenissen. Die ergernis gaat niet in de eerste plaats over voetbal, noch over de afkomst van de betrokken supporters. Zij komt voort uit het gevoel dat er twee maatstaven lijken te bestaan. Voor de gemiddelde burger is de overheid vaak buitengewoon daadkrachtig als het gaat om regels, vergunningen, controles en boetes. Maar zodra groepen zich luidruchtig, intimiderend of ontregelend gedragen, lijken dezelfde bestuurders ineens vooral te zoeken naar redenen om niet op te treden. Dat verschil in houding tast het vertrouwen in de overheid aan, omdat burgers verwachten dat regels niet afhankelijk zijn van de politieke gevoeligheid van een situatie.

Het probleem van Amsterdam is daarom niet een gebrek aan goede intenties. Het probleem is dat goede intenties steeds vaker worden verward met goed bestuur. Een burgemeester hoeft niet door iedereen aardig gevonden te worden en de politie hoeft niet iedere confrontatie uit de weg te gaan. Besturen betekent soms dat je impopulaire beslissingen neemt, duidelijke grenzen trekt en accepteert dat handhaving weerstand kan oproepen. Juist dat onderscheidt een gezagsdrager van een commentator. Wanneer een overheid niet langer bereid is die verantwoordelijkheid te nemen, blijft er uiteindelijk weinig meer over dan het hopen dat problemen vanzelf verdwijnen. Dat is geen de-escalatie. Dat is wegkijken. En wegkijken is nog nooit een succesvolle strategie geweest voor het handhaven van de openbare orde.