Hoe de kleine geuren verdwenen uit Leeuwarden

Foto: Simon van der Woude

Ook deze zomer weer enkele prachtige verhalen opgediept uit ons archief,  juni 2019

Hoe de kleine geuren verdwenen uit Leeuwarden

Als je al tientallen jaren met dezelfde neus doet, mag je jezelf best een deskundige noemen. Dan kun je de geuren van nu moeiteloos vergelijken met die van vroeger. En verbaasd zijn over de veranderingen. Toen in een tamelijk recent verleden veel producten nog onverpakt werden verkocht, kon je in elke winkel een andere wereld betreden, tegenwoordig ruik je vooral kunststof verpakkingen of het steriele niets. Maar er bestaan ook in Leeuwarden nog bijzondere plekken als je van kruidige of prikkelende geurtjes houdt.

DOOR ANDRÉ KEIKES

Geur is een heel persoonlijke, en ook tijdgebonden beleving. Sommige mensen wil je liever niet voor je hebben lopen, omdat ze roken, of omdat ze meenden zich rijkelijk te moeten bespuiten. Met deo, eau de toilette, after shave of iets anders agressiefs met verstuivers. Voor het haar bijvoorbeeld of oude sportschoenen. Zelfs als ze een halve straat verderop lopen, kan de slipstream adembenemend zijn. Maar specifieke ‘kleine’ geuren die ooit heel gewoon waren, zijn verdwenen in de mist van de tijd. Bijvoorbeeld die van verse tabak, zaden en granen, petroleumkachels, groene zeep of pommade. Je ruikt ze haast nergens meer.

Maar gelukkig verdwenen ook de penetrante geur van tonnenwagens en de venijnige chemische lucht van de Casolith aan Achter de Hoven. Verder de weeïge mix van zuivel en schoonmaakmiddelen bij de LMI aan de Emmakade en de indringende lucht van de vruchtenconfijtindustrie van Steensma op het voormalige veilingterrein in Huizum, die bij harde wind over de halve stad uitwaaierde. Wat wel bleef is bij oostenwind de zachte vanillegeur in het deel van de stad waar Friesland Campina en Koopmans meelfabrieken gevestigd zijn.

Elke tijd kent zijn eigen geuren. Tegenwoordig hebben we die van de talloze frietverkopers en ook van de fastfood van McDonalds of Subway. Loop maar eens over de Wirdumerdijk of door de Prins Hendrikstraat. Ze zetten graag de deuren open, aangezien er mensen bestaan die de naar buiten komende prikkelende walm zo aantrekkelijk vinden dat ze meteen iets heel groots en vets willen gaan bestellen, dat je zonder hulp van bestek naar binnen moet zien te werken. Iets vergelijkbaars gaat op voor de transparante kippengrills op de stoep bij zelfstandige slagerijen, zoals in de Nieuwe Oosterstraat, de St. Jacobsstraat, de Schrans en in winkelcentrum Bilgaard, waarin je de beestjes rond ziet draaien, terwijl de halve straat zich vult met braadlucht. Verleidelijk voor de liefhebbers, maar goor volgens vegetariërs. Lekker is dan ook voor iedereen anders.

Wat zeker meespeelt is het aantal contactmomenten. Een beetje koffiegeur in een van de vele koffiezaken die de stad tegenwoordig rijk is, is voor velen een bron van genoegen, maar te sterk en te vaak kan zelfs dat veranderen. Niet iedereen apprecieert de scherpe koffielucht van de eigen branderij in Grand Hotel Post Plaza en twee Chinese restaurants vlak bij elkaar, bijvoorbeeld aan de Groningerstraatweg, waardoor bij zowat elke windrichting de smoor van babi pangang langs waait, kan zelfs een liefhebber op een bepaald moment tot geurgehinderde maken.

In de volle mensenwereld van nu, nemen opdringerige geuren, net als opdringerige geluiden, alles over. Je kunt verkeerslawaai en benzinedampen niet negeren. Daar sta je dan als teer lenteklokje met je subtiele aroma’s. Maar zelfs als je auto’s of industrie even wegdenkt, lukt het ons niet ze op te merken, mensen hebben er in deze eeuw de neus niet meer voor. Wij zijn, met dank aan Douglas, Omo en Rexona, niet meer goed in staat om delicate neusgenoegens te beleven.

Nee, dan vroeger, toen je bij mevrouw Jasper in de Kleine Hoogstraat, hoek Eewal, nog onbekommerd je hand in een baal vogelzaad kon steken, in de winkel waar kleurige vogeltjes in een etalage-volière fladderden en ook allerlei droge brokken werden verkocht. Hoe rook het daar? Tja, hoe zullen we het noemen: stoffig, kruidig ook, dierlijk. Lekker vies. Zoals het in het scheepstouwwinkeltje van De Vries aan de Emmakade 92 of de borstel- en touwzaak van Elzinga aan Over de Kelders weer anders rook. Naar vluchtige lakken, teer en reinigingsmiddelen. Vermoedelijk niet al te gezond, maar op de een of andere manier toch wel aantrekkelijk.

In apotheken rook je de verwerkte kruiden en poeders, nog veelal zelf samengesteld en niet in hermetisch gesloten verpakkingen aangeleverd, bij de talrijke bloemenwinkels de nog niet genetisch gemanipuleerde en geverfde bloemen en de krant bij de kiosk stonk nog naar krant. De Hema had zijn onverpakte rookworsten, tabakswinkels hun ambachtelijke rookwaren, die minder hermetisch verpakt hun geuren konden afgeven aan de winkel. De daar altijd brandende kachel moest er voor zorgen dat de tabak droog bleef.

En vergeet wat geuren betreft ook de talrijke wassalons niet, zoals Krom in het Naauw en Palthe naast de Hema, plekken waar met altijd wat prikkelende reinigingsmiddelen werd gewerkt, waar je het schuim als het ware kon opsnuiven.

Wat de ‘kleine’ geuren deed verdwijnen, was dus niet in de laatste plaats de perfectionering van verpakkingen. Kom je nu ergens binnen, dan is de geurbeleving minimaal. Nieuwe kleding ruikt naar industrie, vintage kleding naar wasmiddel. Schoenwinkels ruiken eerder naar kunststof dan naar echt leder. Voor een lichte rubberlucht, kun je nog het best naar een fietsenwinkel gaan. En voor liefhebbers van een wierooklucht, heb je Ny-na in de St. Jacobsstraat en De Pluymgraaff in de Nieuwe Oosterstraat. Of het zweverige hoekje van de Xenos, onderin het winkelcentrum Zaailand. Dat slagerijen door de jaren heen eerder naar schoonmaakmiddel dan naar vlees ruiken, is begrijpelijk en bovendien een goed teken voor de properheid van de zaak. Dus geen kwaad woord daarover. Voor vleeslucht is er dus alleen nog de grill op de stoep.

Wat in het algemeen opgaat, is dat ambachtelijke geuren zijn ingeruild voor industriële. De Europese Unie stelt vandaag de dag bovendien talloze eisen en daar heb je je als ondernemer maar aan te houden. Daarnaast doet onze concurrentiemaatschappij zich ook op dit vlak gelden. Een sterke geur valt meer op dan een subtiele, zoals een reclamebord in knalkleuren het in de strijd om de aandacht wint van iets artistieks in terughoudende aardtinten. Steeds opnieuw trachten we elkaar de loef af te steken. Waar parfumerieën het vroeger hadden over vleugjes en pufjes, adverteren de gespecialiseerde winkels vandaag de dag met ‘damesgeuren’ en ‘herengeuren’, ofwel odeurwolken die je niet kunt missen, al zou je willen. Vergeet ook de kapsalons en zonnestudio’s niet, met hun allerminst bescheiden aanwezigheid.

En dan zijn er nog de ‘geurmarketeers’, bedrijven als Incenta, die winkeliers, horecazaken en zelfs de zorg honderden kunstmatig samengestelde geuren aanbieden, die per machine in de ruimte worden gebracht. Dat er spuitbussen met ‘nieuwe-autogeur’ bestaan, was al langer bekend, maar denk eens aan zonnebrandgeur in een reisbureau of iets dat lijkt op versgebakken brood bij een broodafdeling in de supermarkt.

Volgens het bedrijf helpt het om klanten te verleiden langer te blijven en meer te kopen (‘De aankoopintentie en het aankoopbedrag nemen toe’). Daarnaast kunnen ‘onprettige geuren’ worden gemaskeerd. Waaruit je kunt opmaken dat iedereen dezelfde geuren aangenaam of onaangenaam zou vinden; een niet geheel onbetwistbaar uitgangspunt.

Het roept de vraag op of we in Leeuwarden misschien ook al op deze manier gemanipuleerd worden. Dan ga je je stilletjes afvragen wat we ook nogal weer geroken hebben tijdens de Mata Hari-tentoonstelling in het Fries Museum of op Into the Grave op het Oldehoofsterkerkhof.