Wij, die onszelf zo uniek en authentiek vinden, dragen tegenwoordig allemaal jeans en sneakers, hip haar en/of Gaastra-jacks

(Ook in deze winter enkele prachtige verhalen opgediept uit ons archief)

Heropvoering Nieuwestad

Door André Keikes

De tijd staat niet stil en wat geweest is komt nooit meer terug. Het kan gewoon niet, dat is bekend, maar soms zou je best eens willen ingrijpen. Niet een beetje, maar tot in detail.

Met heel veel geld en energie zou het moeten kunnen om de Nieuwestad en de belangrijke winkelstraten daar omheen helemaal terug te bouwen naar het beeld van de late jaren vijftig, vroege jaren zestig. Dat zal nog niet meevallen. Zo heb je de Achmeatoren en het nieuwe Provinsjehûs, die overal bovenuit steken, maar daar gooien we dan wel een doek overheen. De rest moet te doen zijn.

Via crowdfunding, want we leven nu immers wel in de eenentwintigste eeuw, gaan we de benodigde miljoenen binnenslepen, want subsidie zullen we er wel niet voor krijgen. En dan kan het beginnen, het zoeken van de architecten, de bouwvakkers en de acteurs, want alles moet kloppen. In Ivoorkust hebben ze het Vaticaan nagebouwd, in Japan stukken van Amsterdam, dus geen gemor dat dit onmogelijk is. En daarna gaan we met elkaar lekker jaren zestigje spelen.

Foto: HCL

Unieke figuren

Niet alleen winkels in alle soorten en maten, kantoren, optredens en voordrachten kwamen samen in de binnenstad, ook wonderlijke figuren werden door het licht van het centrum aangetrokken. Wat zijn we, als je er goed over nadenkt, later toch eenvormig geworden. Wij, die onszelf zo uniek en authentiek vinden, dragen tegenwoordig allemaal jeans en sneakers, hip haar en/of Gaastra-jacks plus een bril voor hooguit een paar jaar. Want je moet je tijdgeest verstaan.

In de jaren vijftig en zestig hadden mensen daar nog geen boodschap aan. Natuurlijk probeerde iedereen, ondanks of juist als gevolg van de nog heersende schaarste, er zo zo goed mogelijk uit te zien, maar een bril was nog bepaald geen sieraad. Kinderen konden elkaar er nog mee pesten. Zo’n fok had je gewoon liever niet. De glazen waren nog echt van glas en niet zelden dik met een zichtbaar leesvenster. Schoenen kocht je voor zo lang mogelijke tijd, poetste je nauwgezet en een jas was er tegen de kou. Natuurlijk zo fraai mogelijk, maar beslist geen ding van een paar tientjes, in elkaar gezet in arme landen. Eerder zelf gemaakt door je moeder.

Op kleuterschool De Lijster aan het Tournooiveld bij de Prinsentuin en de lagere St. Anthonyschool aan de gelijknamige straat, zat de schoolbevolking begin jaren zestig nog gewoon op de kale planken. Binnenstadskinderen van wie er maar weinigen uit welstandige gezinnen kwamen. De juffen De Wolf en Ypes runden samen het kleuterschooltje en hebben zich vermoedelijk op geen enkele manier hoeven bezighouden met de doorgeschoten hedendaagse beoordelingscriteria van kleuters. Grove en fijne motoriek die bleek wel als de kinderen met een stokje op een houten blokje sloegen. In dat dameskoninkrijkje zag je nooit een man. Ja, één keer per jaar kwamen er een paar, voor wie de kleuters liedjes zongen. Ze zeiden dat ze uit Spanje kwamen, maar verder bepaalden de juffen gewoon alles zelf.

Er waren nog klompen in de stad, jongens die altijd dezelfde kleren droegen, mannen ook. Je zag ze op specifieke momenten. Zo’n lange, dunne onnozele bij het draaiorgel. En een wat dikkere met stug krulhaar. Ook hij was er altijd bij als het orgel rondreed. Mensen kenden hem, lachten wat om hem.

Er liep ook een klein mannetje door de stad met twee grote manden vol eieren aan het stuur, een wonderlijke aardappelhandelaar met een opmerkelijk klein hoofd en een opmerkelijk grote auto, nonnen, diaconessen, oorlogsinvaliden die een ledemaat misten, hier en daar een man met een bochel. En je had uitgesproken plattelands- en stadstypes. Maar over wie we het ook hebben, mensen verschilden sterker van elkaar dan nu. Zelfs mensen met dezelfde achtergrond.

In de winkels zag je de maatschappelijke veelvormigheid terug. Ook dat maakt een stadscentrum levendig. Je kon je nog eens verbazen of juist griezelen bij het zien (en horen) van een persoon met een ijzeren beugel aan zijn been of een schoen met een zool van 10 centimeter. Gehandicapten zaten soms in merkwaardige rolstoelen, die ze in beweging zetten door aan een wieltje te draaien of twee beugels een voor een op en neer te bewegen. Als kleine jongen had je nog geen idee van alle leed die achter veel menselijke afwijkingen schuilging.

De medische zorg kwam in het midden van de jaren zestig in een stroomversnelling, de politiek werkte hard aan het verkleinen van de aanvankelijk nog enorme maatschappelijke verschillen. De uitroep van sommige mensen in nederige beroepen ‘kijk maar niet naar mij, ik leid een leven in de schaduw’, was later niet meer voorstelbaar. Maar in de vroege jaren zestig waren er nog tonnensjouwers, fulltime straatvegers, putjescheppers, kolenmannen en grondwerkers die van uiterst weinig moesten rondkomen. Was je zo bevoorrecht niet tot die groep te behoren, dan zag je hen romantisch als spannende figuranten in de film van jouw leventje. Met de stinkende tonnen en gruizige kolen, omgeven door wolken vies fijnstof, als rekwisieten.

Die sociale tegenstelling tussen ‘werkers in de schaduw’ en de verfijnde jongedames in de winkels met hun flonkerende etalages, mag je natuurlijk niet vergeten als je terugkijkt op die jaren. Het onderscheid tussen stad en platteland, tussen welstandigen en arbeiders, maar ook tussen grote en kleine winkeliers. Scholieren die de Rijks HBS op het Zaailand bezochten en zo ook deel uitmaakten van het binnenstadsleven, dachten er niet zo veel over na. De mensen en dingen waren zoals ze waren. Ook hun leraren, waar eveneens buitengewone types tussen zaten, die zich nog heel gemakkelijk een eigen doceerstijl konden veroorloven.

Een vrijheid die overal bestond. Nu vaak ambtelijk argwanend beschouwd als een vrijbrief om er maar een rommeltje van te maken, maar positiever bezien ook een vrijheid om meer te handelen naar bevind van zaken. Pragmatischer zou je nu zeggen. En praktisch gezien: kleurrijker. De dames Feenstra in hun kruidenierswinkeltje in de Nieuwesteeg, dat later een museumwinkel werd, handelden zoals het hen goed dunkte. De klanten kwamen er graag, ook kinderen, want de dames waren bovenal vriendelijk. Ze hoefden niet rijk te worden, ze voorzagen in hun broodwinning. Over managers, betaalsystemen of bevoorrading door centrale distributiecentra hoefden ze zich het hoofd niet te breken.

Ook leerman Doeke Meijer en zijn zonen waren eigenzinnige personen in de binnenstad. De halve Kleine Kerkstraat was op een gegeven moment van de Meijers. Ooit was de zaak een schoenmakerij, maar van het een kwam het ander en de kreet ‘Meijer is leder’ werd uiteindelijk een waarheid als een rund. Er waren vellen, rollen, plakken, pakken en stalen, vooral leer en polyether in de meest onwaarschijnlijke soortelijke gewichten, van heel slap tot keihard. Je moest er wat de tijd nemen, maar dan kwam je altijd thuis met wat je zocht. Precies op maat geknipt of gesneden en niet duur. Dat de pandjes van de Meijers een waar doolhof waren, met onnavolgbare verbindingen, was bekend, maar de gemeente kon er nooit echt een vinger achter krijgen. Gelukkig is er nooit brand uitgebroken.