Wethouder Reitsma (CDA): wij hebben discussie met het rijk over de tekorten in de bijstand verloren

(door een medewerker)

Wethouder Reitsma (CDA): wij hebben discussie over de tekorten bijstand verloren

In een informatieve bijeenkomst (3 sept. j.l.) voor raadsleden deelde wethouder Reitsma – nogal tussen neus en lippen door – mee dat “wij de discussie met het rijk hebben verloren”.

Deze mededeling kwam na vragen van raadsleden over de voortdurende tekorten die de gemeente Leeuwarden heeft op de bijstand. Leeuwarden beroept er zich daarbij voortdurend op een zogenaamde ‘tekort-gemeente’ te zijn. De uitkeringen van de rijksoverheid aan gemeenten zijn gebaseerd op een ingewikkeld model. En daar ‘zit Leeuwarden niet goed in’, wordt al jaren herhaald.

In de aanvraag (mei 2025) voor een zogenaamde “vangnetuitkering” over het jaar 2024 passeerde alles weer de revue. Met nadruk schreven b. en w. over de “deelname aan de landelijke werkgroep over het verdeel model dat inzoomt op de tekort-gemeenten. De werkgroep zoekt naar (financiële) handreikingen. Uitkomst van deze werkgroep is een voorstel om de vangnetuitkering van de tekort-gemeenten te vergroten. In 2025 zal besloten worden over dit voorstel”.

Het is de verwachting dat de raad over deze mededeling van de wethouder nog nadere uitleg zal vragen. Woensdag a.s. is het debat over de nieuwe nota “Meedoen Telt-2025”, die met name over het bijstandsbeleid gaat. De cijfers rond de bijstand ontwikkelen zich de laatste twee jaar weer in de verkeerde richting. Naast ‘arbeids-fit’’ gaat het beleid zich in de toekomst sterker op ‘maatschappij-fit’ richten.

Diverse fracties lijken zich hier niet zonder meer bij neer te willen leggen. Schriftelijke vragen zijn gesteld wat nu de exacte tekorten zijn op het bijstandsbudget (BUIG genaamd).

B. en w. geven als antwoord dat in 2024 het uiteindelijke tekort € 8.183.766 bedraagt. Het oorspronkelijke rijksbudget voor 2024 was € 91.998.834. De werkelijke kosten in de gemeente liepen in 2024 op tot € 101.466.454. Een tekort daarmee van € 9.467.620. Dankzij een ‘vangnetuitkering’ van € 1.283.854 werd het tekort enigszins gereduceerd tot € 8.183.766. En dat is dan voor rekening van de gemeente. Afgaand op de uitlatingen van de wethouder leggen b. en w. zich bij de stand van zaken (geen wijziging van het ongunstige model) neer.

In de vragenronde vorige week vroeg de heer Luik (VVD) nog naar een evaluatie over voorgaande jaren. Immers, de nieuwe nota is de opvolger van een al aardig wat oudere nota (uit 2019). Het blijkt dat b. en w. niet een dergelijke evaluatie hebben laten uitvoeren. De redenen daarvoor worden niet genoemd. B. en w. beperken zich in feite tot de opmerking dat “het huidige participatiebeleid steeds minder goed aansluit bij de werkelijkheid”. Raadslid Luik wierp ook een “Rotterdams model” in de strijd. Dat succesvol model wijkt naar zijn mening nogal af van de nieuwe Leeuwarder aanpak.

Uit de hoek van de collegepartijen gooide mevrouw Vlutters (GroenLinks) enkele balletjes op. Dat leverde onder meer de verplichte vraag op of er wel verbindingen worden gelegd met andere beleidskaders. Het ambtelijk antwoord is uiteraard bevestigend met een routine-matig: “Ja. Om de integrale samenwerking te bevorderen zoeken we actief verbinding met andere beleidskaders”.

Zou mevrouw Vlutters daar tevreden mee zijn? Woensdag a.s (10 juli) is het debat over de nieuwe nota. Wie van de raadsleden gaat er schitteren?

==

De bijstand in Leeuwarden anno 2025

Aantal jongeren in de bijstand stijgt

Adviesraad Sociaal Domein vraagt om helder geformuleerde doelstellingen

18 banen gecreëerd met een budget van € 500.000

(Van een medewerker)

In 2018 ging het bijstandsbeleid in Leeuwarden over van wethouder Andries Ekhart (PvdA) naar wethouder Friso Douwstra (CDA). Douwstra koos voor een gerichtere aanpak dan onder zijn voorganger. ‘Wethouder Douwstra kan glunderen’, schreef Liwwadders in 2019. In 2018 daalde het aantal uitkeringsgerechtigden van 6474 personen naar 6000. ‘Met een specifieke en gerichte aanpak is de daling ingezet. Dit moet in 2022 leiden tot het gewenste niveau’, liet de wethouder noteren. Dat gewenste niveau werd gesteld op een aantal uitkeringen van 5050 in 2021. Dit ook om de jaarlijkse eigen bijdrage in de tekorten op de bijstand terug te brengen naar € 3 miljoen.

In een nieuwe nota komen B. en W. nu, in 2025, onder verantwoordelijkheid van Abel Reitsma (CDA) als wethouder, met ‘hernieuwde kaders’. De verstrekte cijfers geven aan dat de doelstellingen toch wat te hoog zijn gebleken. We vermelden voor 2019-2025 de volgende cijfers:

Aantal personen met bijstand:

2019 6160

2020 5900

2021 5884

2022 5486

2023 5326

2024 5402

2025 5511

De reeks geeft aan dat helaas de laatste twee jaar de gunstige tendens van teruggang van het bijstandsvolume ten einde is gekomen.

De nieuwe nota moet nog besproken worden door de gemeenteraad. In grote lijnen: we krijgen uiteengezet dat de samenleving verandert, de arbeidsmarkt krap is en het aantal inwoners dat ondersteuning nodig heeft groeit. De keuze valt daarom op versterking en vernieuwing van het participatiebeleid. Het streven is gericht op daadwerkelijke participatie voor iedereen. En participatie gaat dan over ‘bijdragen, ontwikkelen, ontmoeten én over perspectief’.

Wollig taalgebruik kenmerkt de nota. Men lijkt enige moeite te hebben met de erkenning dat de doelstellingen van de periode Douwstra niet worden gehaald. Dat leidt tot ontboezemingen als: ‘We blijven geloven in de kracht van werk, maar we beseffen dat een te nauwe focus op werk niet meer past. Het doel is breder: inwoners moeten de kans krijgen om zich te ontwikkelen, bij te dragen en mee te doen. Op een manier die past bij hun situatie’.

Prioriteit bij jongeren, statushouders en gezinnen met kinderen

Drie groepen komen in de nota in het vizier: jongeren, statushouders en gezinnen met kinderen. Aan deze groepen gaat de gemeente prioriteit geven.

Het aandeel jongeren (leeftijd <27) in de bijstand is sinds 2022 duidelijk stijgend. Van 687 (12,9%) in 2023, naar 777 (14,4%) in 2024, naar 847 (15,4%) in 2025. De nota signaleert voor een aanzienlijke groep uitdagingen op meerdere terreinen (schulden, mentale gezondheid of het ontbreken van een startkwalificatie). Er volgt ook een verwijzing naar de Jeugdagenda 2024-2028, een nog te ontwikkelen programma 2026-2029 ‘Van school naar duurzaam werk’ en de ambitie om de titel ‘European Capital of Youth’ binnen te halen. Dit alles zou een kans bieden om jongeren te verbinden met werkgevers in kansrijke sectoren.

Binnen het bestand nemen statushouders een groeiend aandeel in. In 2019 ging het om een aantal van ca. 375 personen, na een lichte daling in 2020 en 2021 nam het aantal geleidelijk toe tot bijna 800 in 2025. (Zie voor deze cijfers de bijlage bij de nota ‘Meedoen telt 2025’. De cijfers wijken enigszins af van de antwoorden op vragen van raadsleden bij de Jaarstukken 2024, waar eind 2024 een aantal van 884 wordt genoemd).

De nota merkt op dat er voor statushouders goede kansen zijn op de arbeidsmarkt. Het beleid richt zich op ‘duurzame integratie: de taal leren, meedoen en werken versterken elkaar’.

Huishoudens met kinderen ontvangen extra aandacht, ook om de vicieuze cirkel van achterstandssituaties te doorbreken. Dit sluit aan bij de ‘bredere armoedestrategie’ die de gemeente nastreeft. Het 20-jarig programma Leeuwarden-Oost, gericht op enkele wijken waar ongeveer 55 % van de bijstandspopulatie woont, poogt de kansen voor bewoners te vergroten. In deze wijken is er een twee keer hogere kans op schooluitval en een sterker risico om in de ondermijnende criminaliteit terecht te komen. De doelstelling is om in 2043 in deze wijken geen jongeren meer in de bijstand te hebben. Een instrument dat gehanteerd wordt is de jeugd ontwikkelingsbanen (JOBS).

Financiering en effecten

De kosten van het beleid zijn aanzienlijk. Goeddeels ontvangt de gemeente hiervoor middelen van de rijksoverheid via het cluster participatie van het gemeentefonds. De middelen zijn bestemd voor financiering van consulenten, inzet van trajecten, scholing en begeleiding. Het budget wordt ‘strategisch ingezet op maatwerk’, onder andere via inkoop van dienstverlening, begeleidingstrajecten en innovatieve aanpakken.

Voor 2025 is het beeld als volgt:

Inkomensregelingen

Uitkeringen 106.257.000

Personeelsbudgetten uitvoering 5.589.000

Participatie en beschut werk

Wsw en beschut werk via Caparis 15.793.000

Personeelsbudgetten uitvoering 7.309.000

Materiële budgetten 3.669.000

Totaal € 138.620.000

De gemeente mikt op een vermindering van uitgaven met een bedrag van goed 5 miljoen euro in de richting van 2030. Hoe realistisch dat is, zal de toekomst uitwijzen. Opvallend is dat de nota nauwelijks ingaat op de speciale omstandigheden van de gemeente Leeuwarden.

Dat gebeurde wel in de recente aanvraag bij de rijksoverheid voor een vangnetuitkering over 2024. Die aanvraag benadrukt dat Leeuwarden een structureel tekort houdt vanwege bijvoorbeeld de centrumfunctie, veel (ex)studenten met psychische problematiek en veel segregatie in de wijken. Dat resulteert dan in een ‘ingewikkelde bijstandsopgave’. De in de nota genoemde aanpassingen in het beleid brengen mee dat de ‘focus nu minder ligt op uitstroom naar werk’. Deze indicator blijft volgens de nota belangrijk, maar de ‘huidige werkelijkheid vraagt om een bredere kijk en ook bijdragen aan maatschappelijke participatie of persoonlijke ontwikkeling zijn waardevol’.

De vraag is in hoeverre de effecten van het beleid daarmee nog te meten zijn. De Adviesraad Sociaal Domein (ASD) lijkt hier ook niet geheel gerust op te zijn. In zijn advies op de nieuwe nota vraagt de raad om helder geformuleerde doelstellingen, waarbij het niet alleen gaat om klanttevredenheid, maar ook gegevens wat betreft uitstroom naar betaald werk, scholing, deelname aan vrijwilligerswerk etc. De raad vraagt ook om meer te investeren in op te zetten wijkbedrijven. De ASD signaleert daarnaast dat met het project basisbanen 18 banen zijn gecreëerd met een budget van € 500.000. Voor datzelfde budget zouden 300 mensen met een uitkering nuttig vrijwilligerswerk kunnen doen met ook voor de samenleving een maatschappelijk rendement.

Over dergelijke afwegingen horen we in de nota te weinig. Wel zijn er per onderdeel uitgebreide opsommingen van maatregelen en initiatieven met een zeer positieve toonzetting, maar er is weinig aandacht voor het realiteitsgehalte.

In dit opzicht valt het verschil in toon op met de genoemde aanvraag voor de vangnetuitkering. Daar komen zelfs ‘mislukkingen’ aan de orde, zoals het project de Dreamfabryk. Dit is een van de weinige projecten van het programma Leeuwarden Oost in de wijk Bilgaard. De samenwerking met de Dreamfabryk, een aanvankelijk sterk aangeprezen project is na twee jaar beëindigd vanwege onvoldoende resultaten. Dromen zijn soms bedrog. Ook van wat er mis gaat kunnen we leren. De lijn is bij overheden vaak om over mislukkingen te zwijgen. Terwijl ze uitermate leerzaam kunnen zijn.