Van Frans naar Amerikaans met uitrukkende hulpdiensten die geluiden maken of Liwwadden downtown Chicago is

Heropvoering Nieuwestad

Door André Keikes

De tijd staat niet stil en wat geweest is komt nooit meer terug. Het kan gewoon niet, dat is bekend, maar soms zou je best eens willen ingrijpen. Niet een beetje, maar tot in detail.

Met heel veel geld en energie zou het moeten kunnen om de Nieuwestad en de belangrijke winkelstraten daar omheen helemaal terug te bouwen naar het beeld van de late jaren vijftig, vroege jaren zestig. Dat zal nog niet meevallen. Zo heb je de Achmeatoren en het nieuwe Provinsjehûs, die overal bovenuit steken, maar daar gooien we dan wel een doek overheen. De rest moet te doen zijn.

Via crowdfunding, want we leven nu immers wel in de eenentwintigste eeuw, gaan we de benodigde miljoenen binnenslepen, want subsidie zullen we er wel niet voor krijgen. En dan kan het beginnen, het zoeken van de architecten, de bouwvakkers en de acteurs, want alles moet kloppen. In Ivoorkust hebben ze het Vaticaan nagebouwd, in Japan stukken van Amsterdam, dus geen gemor dat dit onmogelijk is. En daarna gaan we met elkaar lekker jaren zestigje spelen.

Van Frans naar Amerikaans

Maar dynamisch was de binnenstad beslist. De jaren vijftig en zestig vormden de overgang van het laat negentiende-eeuwse gevoel van gezochte allure, deftigheid, maar ook frivoliteit en Fransheid naar de jaren zeventig en tachtig toen we voor efficiënt en ‘makkelijk schoon te houden’ kozen, maar als personen juist steeds informelere Amerikaantjes begonnen te worden. Een ontwikkeling die bijna voltooid lijkt als je ons nu ziet met sneakers, petjes, bizar groot opgezette bedrijventerreinen, als real cops verklede agenten met handboeien en wapens, security-diensten die de indruk wekken dat de maffia in de Ossekop huist, uitrukkende hulpdiensten die geluiden maken of Liwwadden downtown Chicago is. En dan die fourwheeldrives, zonder welke je, zo lijkt het wel, nergens komt in de platte polder.

Dat afscheid van het ietwat Franse, het Parijse, lijkt essentieel voor de ommekeer vanaf die jaren. Strak en zakelijk Amerika werd steeds meer het voorbeeld. De nieuwe tijd gaf Nederlandse binnensteden vanaf eind jaren zestig een steeds nonchalanter en ook onverzorgder aanzien. De puien van vriendelijke oude monumenten moesten zich gaan voordoen als nieuwbouw – wég prachtige inloop-portieken –, de charmante zonneschermen en markiezen werden ingeruild voor de veel killer ogende luxaflex jaloezieën, neon maakte dus grotendeels plaats voor zakelijke lichtbakken met tl-buizen, het autoverkeer rukte op en de mensen vonden een spijkerbroek ook wel best. Coiffeurs werden hairdressers, La Maison du Pantalon werd een jeanscentre en een hoeden- of luxe handschoenendrager werd steeds meer een aanstellerige kwibus, terwijl Witteveen in het Naauw zelfs jarenlang als handschoenenspecialist kon bestaan. Handschoenen kocht je voor jaren, zoals dat ook gold voor kwaliteitsparaplu’s.

De versierselen verdwenen, kun je zeggen, de krullen, de mantels, japonnen en pantalons, de zachte sfeerverlichting, kroonluchters, heel veel wat lang ‘het goede leven’ had vertegenwoordigd. De nieuwe mens, die om ondoorgrondelijke redenen het onttoveren tot levensdoel heeft gekozen, kwam steeds meer uit in een kale laboratoriummaatschappij. De economisering, waar Jesse Klaver van GroenLinks niet als eerste over is begonnen, kreeg ons allemaal in zijn greep. Wat niet nuttig en winstgevend is, kan wel weg. Zo simpel zijn we geworden. Dan is het ook niet vreemd dat we ons verweesd zijn gaan voelen. Waar zijn de snuisterijen gebleven, de ontspannen praatjes op een voorjaarsbankje, de unieke stadstypes, de levende schaduwen als de zon laag stond op een mooie achternamiddag, de krullerige poedels en keeshonden, de muzikant met accordeon en ook de bloemenstalletjes.

Op vrijdag kwam alles samen tijdens de waren- en veemarkt, allebei in de binnenstad. De veemarkt op de Oude Veemarkt bij het station en de warenmarkt op het Zaailand. Café’s vol, hotels vol, winkels vol. De droom van elke winkelier en cafébaas. En dat elke week weer. Maar, oh jee, in 1963 kreeg de veemarkt een nieuw onderkomen in de functionalistische Frieslandhal, die geopend werd met de ambitieuze Frisiana-tentoonstelling, een soort Wereldtentoonstellingsconcept, maar dan alleen voor de wereld die Friesland heet. Wel met de kanttekening dat de Frisiana slechts zes dagen duurde, maar wat een impact! In die kleine week stroomden toch maar mooi een kleine kwart miljoen betalende bezoekers naar de nieuwe gebouwen. Met bussen en treinen werden de nieuwsgierigen aangevoerd. Het gevoel van ‘meetellen’ in het land, dat in die periode heel zwaar telde, kreeg daarmee een flinke oppepper.

Enkele jaren later verhuisden ook de wiebelende vrachtwagentjes van het bodeterrein bij de Oldehove naar de ruime omgeving bij de nieuwe hal. Dat moest ook wel, want de nieuwe tijd kwam met de veel grotere trucks met opleggers, die bovendien andere taken kregen. Kleine spullen gingen mensen steeds vaker zelf per auto vervoeren, waardoor de regelmatige ritten op andere Friese kernen onrendabel werden. Alleen voor de echt grote zaken bleven ze nog een tijdje in beeld.

Het vervoeren van gekochte waren blijkt steeds opnieuw de achilleshiel van het centrum. We hadden het al over het dagelijkse gesjouw, de rol van bezorging aan huis, de aantrekkingskracht van winkelcentra buiten de binnenstad, waar je je auto voor de deur kunt zetten. Nu is De Centrale een zware concurrent van het centrum, terwijl een vergelijkbaar winkelgebied in Groningen tegen het centrum is aangeplakt. Zo ondervang je adequaat de tweedeling. Hadden we dat hier ook maar gedaan. Misschien moet je nu denken aan gratis pendelbootjes over het Nieuwe Kanaal, maar die moeten er dan wel stijlvol uitzien en onder de bruggen door kunnen. De auto bij De Centrale parkeren, shoppen, en dan een kort boottochtje naar de oude stad en daar ook nog eens winkelen, maar anders. Geen gesjouw, want de boot vaart wel en het is nog leuk ook.

Tweede tussenstand. Oude apotheek Cath terug, neons. Hoe krijg je de figuranten in ons nieuwe oude Leeuwarden zo ver dat ze de klant in alles ter wille zijn? En willen ze bezorgen? Overleg met het Rijk over vrijstelling rookwarenverkoop en -gebruik. Veemarkt terug naar Oude Veemarkt, het voormalige Aegongebouw slopen. Niet parkeren op het weer lege plein als er op vrijdag koeien staan. Verbod op sneakers, Amerikaanse petjes en jekkies. Cursussen hoeden dragen.

foto: Harrie Muis (flat) en Historisch Centrum Leeuwarden