Rekenkamer: Fusie voedselcontruleurs haalt besparing niet

(tekst: persbericht van Algemene Rekenkamer)

Voor- en nadelen samenvoegen inspecties vooraf onvoldoende onderzocht

De fusie van de Voedsel- en Warenautoriteit, de Algemene Inspectiedienst en de Plantenziektekundige Dienst levert niet de beoogde besparing op. Deze drie inspectiediensten zouden in één organisatie met 50 miljoen euro minder toe kunnen dan als drie zelfstandige organisaties, was in 2007 de gedachte van het kabinet. Schaalvoordelen en andere methoden van toezicht leiden echter niet tot de gehoopte besparingen bij de NVWA (Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit). De voor- en nadelen van het fuseren van deze drie overheidsdiensten zijn vooraf niet gedegen geanalyseerd. Voorzienbare risico’s, zoals met ICT, zijn niet goed ingecalculeerd. De verwachting is dat aanvullende taakstellingen voor 2018 en later evenmin gehaald zullen worden.

Sinds het vierde kabinet-Balkenende (2007-2010) is een centraal uitgangspunt van rijksbeleid dat fusies en efficiëntere toezichtmethoden tot grote besparingen zullen leiden. In het onderzoekrapport Toezicht bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit na de fusie, dat de Algemene Rekenkamer op 20 november 2013 publiceert, blijkt dat in het geval van NVWA de hoge verwachtingen niet ingelost zijn. Bij fusies en nieuwe methoden van toezicht, die ook voor andere inspecties dan de NVWA gelden, is vooraf gedegen onderzoek nodig naar de voor- en nadelen.

De NVWA controleert bedrijven en instellingen op de naleving van wetten en regels. Het gaat om uiteenlopende taken: de veiligheid in de voedselketen – kan ik met een gerust hart bijvoorbeeld tiramisu eten? – en productveiligheid – is kinderspeelgoed veilig? Ook op diergezondheid (bijvoorbeeld antibioticagebruik in de varkens-houderij) en dierenwelzijn (hoe worden kippen gehouden?), plantgezondheid (accepteert het buitenland tulpenbollen van  Nederlandse kwekers) en natuur (mag ik een aap als huisdier houden?) wordt door NVWA-inspecteurs toegezien.

Autoriteit functioneert nauwelijks goedkoper dan in 2007 In 2007 wilden de verantwoordelijke bewindspersonen de administratieve lasten voor bedrijven die door de drie inspecties werden gecontroleerd terugdringen. Ook moest de overlap in werk en tegenstrijdigheden in regels en handhaving verminderen. De drie te fuseren inspectiediensten werkten in 2007 opgeteld met een budget van 268 miljoen euro. Voor 2012 zou het met de beoogde besparing van        50 miljoen euro, wat neerkomt op 19 % minder budget, 218 miljoen euro moeten zijn (prijspeil 2007). Het werd feitelijk 290 miljoen euro (265 miljoen euro in prijspeil 2007). De beoogde besparingen waren tevoren niet goed onderbouwd en voorzienbare risico’s, zoals met ICT, niet goed ingecalculeerd, zo blijkt uit het onderzoek dat de ‘overlap’ van werkzaamheden niet meer dan ten hoogste 13% bedroeg. De kans dat daarnaast een aanvullende bezuiniging op NVWA  van het kabinet-Rutte/Verhagen van ruim 31 miljoen euro vanaf 2018 wordt gehaald, acht de Algemene Rekenkamer niet hoog. Ook al hebben de ministers de aanvullende taakstelling dit jaar verzacht met 11,8 miljoen euro. De extra besparingsmaatregelen die zijn gesuggereerd zijn grotendeels dezelfde  als de maatregelen die de afgelopen jaren weinig of geen besparing hebben opgeleverd.

Aanbevelingen en reactie bewindspersonen De uitkomsten van dit onderzoek zijn aanleiding om de Tweede Kamer aan te bevelen bij toekomstige fusies vooraf voor- en nadelen grondig te laten verkennen. Beoogde voordelen moeten toetsbaar worden vastgelegd. Duidelijk moet ook zijn wanneer de structurele opbrengsten voldoende zijn om de incidentele kosten verbonden met een fusie terug te verdienen (business case). De bewindspersonen van EZ en VWS wordt aanbevolen om steun te geven aan de ontwikkeling van nieuwe toezichtsmethoden bij NVWA en burgers te informeren op welke risico’s toezicht wordt gehouden en op welke niet. Onderzoek is nodig naar de effecten van methoden van toezicht op het naleefgedrag van bedrijven.

In reactie op deze bevindingen geeft de staatssecretaris van EZ, mede namens de minister van VWS, aan dat zij onderzoek naar effecten van diverse methoden van handhaving op het naleefgedrag expliciet tot de taken van de NVWA rekent. Zij kondigt een plan van aanpak aan om het toezicht door de NVWA te versterken. Volgens de Algemene Rekenkamer moet de NVWA in haar begroting rekening houden met incidenten die veel inzet ineens van inspecteurs vereisen. Taakstellingen moeten duidelijk worden vastgelegd, inclusief het uitgangsniveau, het beoogde eindniveau en de verwerking van de inflatie. Een periodiek overzicht van het verloop van het budget (met eventuele aanpassingen) en van de taakstellingen is gewenst, mede ten behoeve van de Tweede Kamer.