Essay: De journalist moet een ster worden, want dat verkoopt kranten

(tekst: Villamedia)

Essay: De journalist moet een ster worden, want dat verkoopt kranten

Kim van Keken sluit haar columnreeks voor Villamedia af: ze gaat in vaste dienst bij het FD. In dit essay laat ze nog één keer kritisch haar licht schijnen op onze beroepsgroep, met name op journalisten die ‘nogal vol zijn van zichzelf’ en hun mening voortdurend op televisie en in podcasts moeten ventileren.

Zijn linkerarm losjes hangend over de rugleuning, de gebogen rechterarm leunend op de stamtafel van Vandaag Inside. ‘Ik heb heel veel respect’, zegt sportjournalist Valentijn Driessen van De Telegraaf over zijn houding richting topvoetballers. ‘Maar op het moment dat je tijdens een WK twee keer onder een bal door duikt, ja, dan krijg je een draai om de oren.’ En laat Driessen nou net de man zijn die dit varkentje wel even wast.

In de talkshow blikt hij schaterlachend terug op de persconferentie waarin hij ‘vol in de aanval’ ging tegen Virgil van Dijk, de aanvoerder van Oranje die, aldus Driessen, maar blijft ‘vissen naar waardering’. Dan is hij bij deze sportjournalist mooi aan het verkeerde adres.

‘Een beetje corvee dit zeker, met je vrienden van de media’, beet Driessen hem toe tijdens de persconferentie.

Van Dijk: ‘Hoe bedoel je?’

Driessen: ‘Dat je niet bepaald spraakzaam bent, dat je een beetje nors bent. Normaal ben je wel een aardige gozer. Toch?’

Het voor de leek nauwelijks te volgen fragment werd uitentreuren op televisie en sociale media herhaald. En bij SBS6 mag Driessen zijn eigen optreden nog even recenseren. Daar zit hij dan op deze septemberavond, zo trots als een aap met zeven lullen, om maar even in VI-termen te blijven. ‘Ha hahaha.’ De nieuwe bondscoach, de Spanjaard Xavi Hernández die naast Van Dijk zat tijdens de persconferentie, moet nog wel even wennen aan de Nederlandse pers. Ha hahaha. ‘Maar hij zei nog dat ie het heel leuk vond dat Nederlanders zo direct en eerlijk waren.’ Ha hahaha.

De Nederlandse journalist is nogal vol van zichzelf, en is van waarnemer een deelnemer geworden. Dat geldt heus niet alleen de Nederlandse sportjournalist. In de maand september was 43 procent van de 741 optredens in talkshows journalistiek: van verslaggevers die de actualiteit kwamen duiden tot columnisten die plompverloren hun ‘ongezouten mening’ (zoals dat vaak verlekkerd wordt aangekondigd) ventileren. Maar denk ook aan presentatoren zoals Twan Huys die op zondagmiddag Buitenhof presenteert en diezelfde avond zijn mening spuit over de Amerikaanse verkiezingen bij Pauw & De Wit. Of Fidan Ekiz die ’s morgens Goedemorgen Nederland presenteert en ’s avonds aanschuift als ‘opiniemaker’ in Nieuws van de Dag om te vertellen dat het in de klas, oh ironie, te veel over meningen gaat.

De journalist vindt dingen. Dat moet er nou eenmaal uit. Je kunt de tv niet aanzetten of je ziet journalisten orakelen. Ze leggen niet uit, maar vertellen hoe het moet. En dan zijn er nog de ontelbare podcasts waarin ze – onder het mom van ‘we leggen de luisteraar uit hoe de journalistiek werkt’ – vertellen wat de trouwe luisteraar ergens van moet vinden. Van de Kamer van Klok waarin hoofdredacteur Pieter Klok zich wekelijks ‘echt ernstig zorgen maakt’ over van alles en nog wat tot Het land van Wierd Duk waarin ‘de ondergang’ nu echt nabij is.

Maar ook als de journalist geen mening heeft, moet ie in beeld. Reportages lijken alleen van waarde als de maker een prominente plek heeft.  En zo wordt de tv-kijker getrakteerd op series met titels als ‘Sander en de kloof’, ‘Rutger en de buitenlanders’, ‘Tygo in de Flakka’ en ‘Danny en de medicijnmaffia’. Voor alle duidelijkheid: dit is de programmering van de NPO op één septemberavond. De journalist op reportage heeft zich van stille vlieg op de muur getransformeerd tot luidruchtige horzel.

Personalisering heet dat en je ziet het overal als je erop gaat letten. De podcastmaker vindt gentrificatie pas interessant als het om de hoek gebeurt of duikt in die ene moord uit het eigen geboortedorp die hem zijn leven lang al fascineert. Maar ook de schrijvende pers gebruikt volop de ik-vorm. ‘Waar media in 2000 zelden een ‘ik’ aan het woord lieten, kozen ze tussen 2009 en 2019 steeds vaker voor de ik-vorm’, vertelde Marcel Broersma, hoogleraar Journalistieke Cultuur en Media aan de Rijksuniversiteit Groningen, twee jaar geleden op de site van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek. Hij onderzocht met twee collega’s de populaire vertelvorm bij de Volkskrant, De Telegraaf, Het AD en NRC: ongeveer tien procent van de verhalen betrof ik-journalistiek. Dat is een op de tien artikelen! Volgens Broersma komt dat onder andere omdat de krant minder aan nieuws is gaan doen. ‘Journalisten duiden een breder, maatschappelijk probleem steeds vaker vanuit de eigen ervaring.’

Natuurlijk kan die ervaring prachtige en belangrijke producties opleveren. Denk aan Nicolaas Veul die in Zoals het komt honderd dagen (hij haalt de finish niet) stageloopt in de gehandicaptenzorg. Hoewel hij veel in beeld is, beheerst hij de kunst om bescheiden te blijven, in dienst van het onderwerp te staan. En dat is maar weinig ijdele journalisten gegeven. Het gevaar van de ik-journalistiek is namelijk dat een onderwerp pas interessant wordt als het in de eigen bubbel speelt. En als de ik-journalist dan iets meemaakt, wordt daar onder de noemer ‘ik doorbreek een taboe’ groot mee uitgepakt.

Zo viel AD-columnist Angela de Jong van de trap. Ze had blauwe plekken, schaafwonden en een gebutst oor. Het had veel erger kunnen aflopen, vertelde ze in de talkshow Renze. ‘Ik had een engeltje op mijn schouder.’ De Jong bleek een ijzertekort te hebben. Daardoor werd ze duizelig en viel ze. Toen ze ging googelen kwam ze erachter dat heel veel vrouwen van haar leeftijd een ijzertekort hebben. Wist zij veel. Als ze haar eigen krant had gelezen had ze het wél kunnen weten, die schreef daar al af en toe stukken over. Maar dat terzijde, De Jong is inmiddels een bewustzijnscampagne begonnen.

De AD-columnist werd bij de televisiekijker bekend als stem van het gewone volk. Eerst recenseerde ze tv. Nu praat ze over alles mee. Vanuit die gewone man, natuurlijk. Zij zit in het Gouden Kwadrant van DPG Media, zoals Mark Koster beschreef in zijn boek De Belg. Dankzij haar tv-optredens heeft zij een enorm bereik en behoort ze tot de meest gelezen stukjes van de krant. Zij levert de abonnees op, niet de wetenschapsredacteuren die al jaren op basis van onderzoek en kennis over het ijzertekort bij vrouwen schreven.

En de gewone man zelf dan? Die staat in de schaduw van de journalist die dagelijks op tv komt vertellen wat de gewone man beweegt. Van de 741 talkshowoptredens in september kwam de gewone man dertien keer aan het woord. Een keer bij Pauw & De Wit (een patiënt met parkinson), een keer bij Renze (de zus van de verdwenen Rodney Leysner) en voor de rest alleen maar bij Eva. Zij was de enige talkshowhost die wel buschauffeurs uitnodigde om te praten over de staking. Bij Nieuws van de Dag, het programma dat pretendeert de stem van het volk te zijn, werd alleen maar over de gewone man gesproken. Niet mét.

De journalist moet een merk worden, beroemd, en kan daarom dat felbegeerde plekje op de tv niet aan anderen afstaan.

Wie als journalist een baan zeker wil stellen doet niet alleen maar verslag van iets. Wie in het gevlij bij de managers wil komen denkt in pamfletten, boekjes, theatertours, nieuwsbrieven en dus heel veel tv-optredens. De journalist moet een ster worden, want dat verkoopt kranten, is de visie van steeds meer managers. En een ster word je door een mening te ventileren, anders haal je de talkshowtafel zelden. Specialisme en kennis zijn in die reis naar roem eerder een last dan een deugd, want voor je het weet word je besmet met een genuanceerde blik en dat is slecht voor de kijkcijfers en clicks.

Hoofdredacteur Kamran Ullah van De Telegraaf legde onlangs in de podcast De Boardroom uit hoe zijn krant steeds meer een paraplu wordt voor individuele journalisten. De sticker De Telegraaf is meer een keurmerk geworden, ‘een betrouwbare partner’ en niet zozeer een krant als geheel. ‘We hebben geen misdaadnieuwsbrief, maar een John van den Heuvel-nieuwsbrief.’ Printmedia, zo vertelde hij, werden eerst bedreigd door internet en daarna door sociale media. ‘Onze nieuwe concurrenten zijn de individuele journalisten zelf die een account op Substack aanmaken en voor vijf euro per maand elke week een podcast, een column en een premium verhaal aanbieden. Die mensen hoeven letterlijk maar twee dagen per week te werken.’ Hij rekende voor: tweeduizend leden levert maandelijks tienduizend euro op. ‘Dat verdien je bij geen enkel nieuwsmedium.’

Daarmee snijden de kranten zichzelf in de vingers. Ze maken van journalisten sterren, maar als die sterren hoog aan de hemel staan, beginnen ze voor zichzelf. Ullah ziet dat risico ook en biedt ze daarom nog meer ruimte om te schitteren. Bijvoorbeeld door de samenwerking met Talpa in Nieuws van de Dag. ‘Daar hebben ze een extra platform op televisie en dan hoop ik veel loyaliteit terug te krijgen.’

Wat Ullah overigens niet benoemde, is het inhoudelijke bezwaar tegen de journalist als merk. Ik heb, om maar even in de geest van dit stuk mijn ego te berde te brengen, twee jaar een eigen blog gehad. Nee, ik verdiende geen tienduizend euro per maand, maar het was zeker een leuke bijverdienste als freelancer. Al snel ontdekte ik dat venijnige stukjes over de VVD veel meer geld in het laadje brachten dan stukjes over het belachelijk lage tarief waarvoor kraamverzorgenden werken. De prikkel om de lezer te pleasen is groot en verdringt een onderwerp dat journalistiek veel belangrijker is. Zo word je een megafoon in plaats van een verslaggever.

Die megafoons zien we elke dag op televisie. Parlementair journalist Kees Boonman (zo’n veertig jaar actief in Den Haag) kijkt er met verbazing naar, zei hij in april in een podcast van Trouw toen hij afzwaaide als commentator bij het radioprogramma Nieuwsweekend. ‘Als ik naar de gasten van de talkshow kijk, ben ik soms jaloers: wat een lef dat jij daar zoveel over durft te zeggen, denk ik dan. Strikt genomen vind ik het een devaluatie van het metier van de journalistiek. Het zijn talking heads. Het gaat om meningen, liefst controversieel, en hoe je die weet te verkopen. Het hebben van kennis is niet meer de enige graadmeter om in een talkshow te komen, het is interpretatiejournalistiek.’

Een beetje bluffen wordt daarbij niet geschuwd. Boonman: ‘Gewoon de batterij aanzetten en praten. De indruk wekken dat je het allemaal weet. Dat je gisteren met Trump hebt gebeld en morgen met Rutte koffie gaat drinken. Dat je alle fractievoorzitters van politieke partijen aan de telefoon hebt die je om raad vragen. Je moet het beeld creëren: I know everything.’

Nadat het CDA in 2010 halveerde naar eenentwintig zetels sprak CDA-fractieleider Maxime Verhagen de gevleugelde woorden: ‘ons past bescheidenheid.’ Een beetje bescheidenheid zou de huidige Nederlandse journalistiek niet misstaan. Met een vleugje zelfrelativering.