De zeehonden kunnen zwemmen. De bestuurders verzuipen

De zeehonden kunnen zwemmen. De bestuurders verzuipen.

Door Ben Stegeman beeld AI – Liwwadders

Het moest een pronkstuk worden. Een architectonisch hoogstandje aan de Waddenzee waar natuur, educatie en toerisme elkaar zouden ontmoeten. Een visitekaartje voor het Noorden, waar bestuurders trots mee op de foto konden. Aanvankelijk zou het zo’n 26 miljoen euro kosten, maar uiteindelijk liep de rekening op tot bijna 44 miljoen. Een overschrijding van ruim zeventien miljoen euro, maar kennelijk was dat geen reden om de champagne in de koelkast te laten staan. Inmiddels dreigt het Werelderfgoedcentrum Waddenzee in Lauwersoog financieel kopje-onder te gaan en mogen we ons afvragen hoe een organisatie die zich bezighoudt met het redden van zeehonden zelf zo hopeloos in de problemen kon raken.

De schulden lopen in de miljoenen, de bezoekersaantallen vallen tegen en schuldeisers wachten op hun geld. Bovendien staat de gemeente garant voor een lening van negen miljoen euro, waardoor ook de belastingbetaler een aanzienlijk risico loopt. Het vertrouwde patroon van publieke prestigeprojecten tekent zich alweer af: de ambities zijn grenzeloos, de begrotingen optimistisch en wanneer de werkelijkheid zich aandient, blijkt de verantwoordelijkheid nergens meer te vinden. De directie spreekt over tegenvallers en onvoldoende overheidssteun, terwijl de politiek zich zorgen maakt over de financiële gevolgen. Ondertussen zijn de ondernemers in Lauwersoog het vertrouwen kwijt en eisen zij het vertrek van de directie en de raad van toezicht. Een eis die bepaald niet onredelijk klinkt wanneer je ziet hoe het project financieel is ontspoord.

Want laten we ophouden met het gebruikelijke bestuurlijke jargon over onvoorziene omstandigheden, uitdagende exploitaties en voortschrijdend inzicht. Een bouwproject dat ruim zeventien miljoen euro duurder uitvalt dan begroot, is geen tegenvaller meer, maar een bestuurlijk fiasco. Bij iedere particuliere onderneming zouden de financiers allang hebben geëist dat de verantwoordelijken tekst en uitleg kwamen geven. Bij semipublieke organisaties lijkt dat anders te werken. Daar worden financiële missers doorgaans gevolgd door nieuwe onderzoeken, extra overleg, aanvullende financieringsverzoeken en vooral veel begrip voor de ingewikkelde omstandigheden. De vraag wie er daadwerkelijk verantwoordelijk is voor de genomen besluiten, verdwijnt daarbij opvallend gemakkelijk naar de achtergrond.

Dat maakt ook de positie van de raad van toezicht interessant. Onder voorzitterschap van oud-bestuurder Hans Alders had juist dit orgaan moeten bewaken dat ambities, financiële mogelijkheden en bestuurlijke realiteit met elkaar in overeenstemming bleven. Toezicht houden betekent immers meer dan vergaderen, jaarstukken bespreken en achteraf constateren dat het allemaal anders is gelopen dan verwacht. Het betekent tijdig ingrijpen wanneer een organisatie financieel uit de bocht dreigt te vliegen. Als een project van deze omvang zo snel na de opening in ernstige problemen raakt, mag de vraag worden gesteld wat dat toezicht eigenlijk heeft voorgesteld. Bestuurlijke ervaring is kennelijk nog geen garantie voor bestuurlijke kwaliteit.

Het meest wrange aan deze affaire is dat de medewerkers, vrijwilligers en donateurs nu de rekening dreigen te betalen voor beslissingen waarop zij nauwelijks invloed hebben gehad. Zij zijn degenen die zich dagelijks inzetten voor de opvang en verzorging van zeehonden, terwijl de bestuurders verantwoordelijk zijn voor de financiële constructie waarin die opvang is ondergebracht. Inmiddels hebben meer dan honderdduizend mensen hun steun uitgesproken en is ruim een miljoen euro aan donaties binnengekomen. Dat is hartverwarmend, maar tegelijkertijd buitengewoon cynisch. Mensen geven geld omdat zij willen dat gewonde en verzwakte zeehonden worden gered, niet omdat zij een financieel ontspoord prestigeproject overeind willen houden. De maatschappelijke betrokkenheid bij dierenwelzijn mag nooit worden misbruikt als argument om bestuurlijk falen zonder consequenties te laten passeren.

Daar zit misschien wel de kern van het probleem. In Nederland zijn we bijzonder bedreven geraakt in het optuigen van organisaties waarin maatschappelijke doelen worden gecombineerd met grootse bestuurlijke ambities. Een eenvoudige, sympathieke activiteit groeit uit tot een organisatie met een directie, een raad van toezicht, adviseurs, consultants en een gebouw dat vooral indruk moet maken. De oorspronkelijke doelstelling raakt vervolgens ondergeschikt aan de instandhouding van de organisatie zelf. En zodra het misgaat, wordt niet de vraag gesteld of het allemaal niet wat eenvoudiger had gekund, maar hoeveel extra geld nodig is om het bestaande bouwwerk te redden. Letterlijk en figuurlijk.

Natuurlijk verdient de zeehondenopvang een toekomst. Daarover hoeft geen discussie te bestaan. Maar dat betekent niet dat de huidige bestuurlijke constructie automatisch recht heeft op een tweede kans. Eerst moet onafhankelijk en openbaar worden vastgesteld hoe de kosten zo konden oplopen, welke financiële risico’s bewust zijn genomen en waarom kennelijk niet tijdig is ingegrepen. Daarbij hoort ook de vraag of de directie en de raad van toezicht nog voldoende vertrouwen genieten om leiding te geven aan een eventuele doorstart. Wie opnieuw een beroep wil doen op publieke middelen en particuliere giften, zal eerst volledige openheid van zaken moeten geven.

Het Werelderfgoedcentrum in Lauwersoog laat vooral zien hoe gevaarlijk het wordt wanneer bestuurlijke ambitie belangrijker wordt dan financiële nuchterheid. Voor de opvang van zeehonden is deskundigheid, betrokkenheid en een gezonde bedrijfsvoering nodig. Geen monument voor de dadendrang van bestuurders die met andermans geld grootse plannen verwezenlijken. Misschien is dat wel de belangrijkste les van deze affaire: wie werkelijk om de zeehonden geeft, moet niet alleen kritisch kijken naar hun leefomgeving, maar vooral naar de mensen die verantwoordelijk zijn voor hun toekomst.

Red de zeehonden, zeker. Maar laat de bestuurders die het schip op de klippen hebben laten lopen niet vanzelfsprekend opnieuw aan het roer staan.