Defensie vraagt nieuwe vergunningen aan voor vliegbasis Leeuwarden

Foto: Vliegbasis Leeuwarden

Defensie heeft voor de Vliegbasis Leeuwarden eindelijk twee nieuwe vergunningen aangevraagd om de bestaande activiteiten te legaliseren. De aanvragen en daarmee de informatie over stikstof en geluid zijn echter nog geheim.

door Gina Kamsma en Andries Veldman

Handhavingsverzoeken van Milieudefensie en een pittige brief van de inspectie van het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat aan Defensie hebben effect. De vliegbasis is decennia lang zonder natuurvergunning in bedrijf. De omgevingsvergunning van 2001 is zwaar verouderd en moet worden vervangen. De landelijke politiek roerde zich en diverse ministers deden toezeggingen aan de Tweede kamer. Het mag niet zo zijn dat het Rijk zich niet aan de eigen regels houdt, terwijl burgers er wel op worden aangesproken, wanneer zij die overtreden, aldus leden van de Tweede Kamer. Rond 1 oktober 2020 zou Defensie nu dan toch een natuurvergunning hebben aangevraagd bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, aldus LNV. En een nieuwe omgevingsvergunning bij de inspectie, laat de inspectie aan Liwwadders weten. De aanvragen met alle bijbehorende rapporten komen echter pas beschikbaar wanneer LNV en de inspectie ontwerp-vergunningen hebben gemaakt. Dan wordt het materiaal voor iedereen ter inzage gelegd, ook digitaal. Het is de vraag of de informatie over stikstof en geluid daar onderdeel van zijn.

Aanvraag natuurvergunning tientallen jaren te laat

Al sinds 1994 zijn de natuurgebieden de Waddenzee en de Alde Feanen Europees beschermd. De Groote Wielen sinds 2000. Deze drie gebieden liggen in de invloedsfeer van de Vliegbasis Leeuwarden. Met name de uitstoot van stikstof, dat onder andere vrijkomt bij het gebruik van brandstof door de straaljagers, en het geluid van de vliegtuigen heeft een effect op de natuur. Voor de activiteiten van de Vliegbasis Leeuwarden is al tientallen jaren een natuurbeoordeling nodig. Naar aanleiding van het handhavingsverzoek van maart 2020 van Milieudefensie, bijgestaan door de schrijver van dit stuk (die ook advocaat is), heeft op 21 september 2020 LNV uitdrukkelijk erkend dat er een natuurvergunningsplicht is, omdat er negatieve gevolgen van de vliegbasis op de natuur te verwachten zijn. Pas rond 1 oktober 2020 is de eerste aanvraag voor een natuurvergunning ingediend.

Geen handhaving natuurregelgeving zonder een beoordeling van de aanvraag natuurvergunning

In het besluit van 21 september 2020 op het handhavingsverzoek van Milieudefensie stelt LNV dat van handhaving mag worden afgezien omdat de natuurvergunning voor 1 oktober 2020 door Defensie bij LNV zal worden aangevraagd. Met andere woorden: omdat het binnenkort goed geregeld zal zijn, treedt LNV nu niet op. Het vliegverkeer zou kunnen worden beperkt totdat de aanvraag binnen is. Dat vindt minister Carola Schouten onevenredig bezwarend voor Defensie. Rechters oordelen echter in dergelijke situaties dat alleen van handhaving kan worden afgezien, wanneer de aanvraag voor de vergunning officieel is ingediend, compleet is en alle stukken kloppen. Bovendien moet de overheid, in dit geval LNV, al beoordeeld hebben of de vergunning kan worden verleend, wil van handhaving mogen worden afgezien. Dat de vergunning kan worden verleend blijkt in het algemeen pas uit de ontwerp-vergunning. Een kansrijke bezwaarprocedure tegen het besluit van 21 september 2020 duurt waarschijnlijk langer dan het maken van de ontwerp-vergunning door LNV. Over enkele maanden zal er wel een ontwerp-vergunning zijn, die voor LNV dan de basis kan zijn om nog een keer te weigeren tegen Defensie op te treden. Hoewel er op 21 september 2020 nog geen aanvraag voor de vergunning was ingediend, meldt LNV in de brief van die datum dat de vergunning naar alle waarschijnlijkheid zal kunnen worden verleend. Omdat LNV vooralsnog de aanvraag niet openbaar maakt, kan de burger dit niet controleren.

Aanvraag nieuwe omgevingsvergunning jaren te laat

De inspectie gaat over de omgevingsvergunningen voor de vliegbasis. In een brief van 13 mei 2020 laat de inspectie aan Defensie weten geen enkele omgevingsvergunning voor projecten op de vliegbasis meer te verstrekken totdat Defensie een nieuwe omgevingsvergunning heeft aangevraagd voor alle activiteiten op de grond. Dit is een pittige actie. Het had nog pittiger gekund, want dit jaar wilde de inspectie aan Defensie dwangsommen van € 200.000,– per maand opleggen voor het afmeren van marineschepen in Den Helder zonder vergunning. Het lijkt niet te boteren tussen beide ministeries. Bij de omgevingsvergunningen van de vliegbasis gaat het vooral om geluid en (in mindere mate) om stikstof. De brief van 13 mei 2020 is een reactie op het handhavingsverzoek van Milieudefensie aan de inspectie wegens het ontbreken van een juiste vergunning voor de gehele Vliegbasis Leeuwarden. De inspectie meldt Liwwadders dat de aanvraag voor deze vergunning inmiddels door Defensie is ingediend. Of die aanvraag er goed uit ziet, kan de burger niet nagaan. De stukken worden pas beschikbaar wanneer de inspectie een ontwerp-vergunning heeft gemaakt.

Informatie stikstof is nieuw, maar nu al achterhaald

Voor het eerst werkt de vliegbasis met stikstof berekeningen. Tot nu toe werd de uitstoot van stikstof niet geregistreerd door Defensie. Die informatie is wel nodig om een natuurvergunning te kunnen krijgen van LNV. De berekeningen zouden er inmiddels zijn. Ze zijn direct verouderd. Op 15 oktober 2020 wordt een nieuwe manier van het berekenen van de neerslag van stikstof door het Rijk bekend gemaakt. De methode van januari 2020 is achterhaald. Er zijn nieuwe inzichten. Toch weet LNV al op 21 september 2020 dat het met die nieuwe vergunning wel goed komt.

Informatie geluid (tot nu toe?) geheim

Het geheim houden, in het belang van de Staatsveiligheid, van informatie over het geluid van de vliegbasis is en blijft een lastig punt. Gegevens over geluid zouden te veel duidelijk maken over de vliegactiviteiten van de basis. Bij de komende ontwerp-vergunningen horen echter geluidsrapporten. Het geluid rond de vliegbasis wordt continue gemeten en de gegevens zijn voor iedereen, zoals de omwonenden, real time beschikbaar. Toch wil Defensie niet gestructureerde informatie over het geluid delen.

Auditcommissie Geluid in actie om informatie geluid bekend te maken

De Commissie Overleg en Voorlichting Milieu van de Vliegbasis Leeuwarden is het orgaan voor overleg en informatie uitwisseling tussen Defensie, Vliegbasis Leeuwarden, de lokale overheden en de omwonenden. Daarbij hoort de Auditcommissie Geluid, die zich speciaal richt op geluid. Albert Bennen is de voorzitter van deze commissie. Volgens Bennen ‘is er vaak veel minder geheim dan mensen denken.’ De Auditcommissie Geluid vergadert evenwel in besloten kring. Bennen: ‘Tsja, waarom moet dat openbaar. Waarom wel, waarom niet?’ Hij zegt: ‘Geluidsrapportages zijn altijd openbaar. Ik mis ook in jullie verslaglegging dat de gemeente Leeuwarden in het verleden wel degelijk heeft aangedrongen op openbaarmaking van de gehele milieuvergunning.’ Na een bijeenkomst met toenmalig defensie-minister Hennis in Marssum is die vergunning openbaar gemaakt.

Bennen zit al ruim 35 jaar in de Commissie Overleg en Voorlichting Milieu van de Vliegbasis Leeuwarden. Hij vindt niet dat dat erg lang is, en ook niet dat hierdoor zijn kritisch vermogen wordt aangetast. Ook in zijn nieuwe taak als voorzitter van de Auditcommissie Geluid denkt Bennen een waardevolle rol te kunnen spelen. ‘Bij klachten hebben we een directe lijn met A.J.P. Hardebol van defensie in Breda. Die bellen we op en hij laat dan een onafhankelijk bureau onderzoek uitvoeren, bijvoorbeeld het RIVM.’ Het RIVM staat, zo zegt Bennen, gunstiger bekend dan het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium waar tot voor kort vrij automatisch de onderzoeksopdrachten werden besteld. Hoewel er al wel klachten zijn binnengekomen over het nieuwe vliegtuig F-35 is ambtenaar Hardebol hierover nog niet verwittigd. Bennen: ‘De klachten die binnen zijn gekomen zijn even geparkeerd. Dat komt omdat er nog niet zoveel F-35’s vliegen. Na de winter vliegen er misschien vier F-35’s vanuit Leeuwarden, daar kunnen we dan conclusies uit trekken.’

Deze week had de Auditcommissie Geluid in besloten kring een bijeenkomst belegd met een vertegenwoordiger van de GGD die zou ingaan op gehoorschade door de nieuwe vliegtuigen. Het ging niet door in verband met de coronabeperkingen. ‘Ook huisarts Foekje Kalsbeek uit Cornjum maakt zich zorgen over het geluid. Ik moet wel zeggen dat er geen wetenschappelijk bewijs is voor gehoorschade bij 100 DBA.’ Kinderen die onder de startbaan fietsen worden hiermee kort geconfronteerd, zegt Bennen. ‘Onze commissie heeft als taak om te controleren of het geluid van het nieuwe vliegtuig zich verhoudt met de geluidscontouren die zijn vastgesteld voor Vliegbasis Leeuwarden.’ Die contouren zorgen ook voor bouwbeperkingen, bijvoorbeeld ten westen van de Leeuwarder wijk Westeinde. Dat hier onlangs door de maatschap Tamminga een megakoeienstal is gebouwd doet volgens Bennen niet ter zake. ‘Een koeienstal is geen geluidsgevoelige bestemming.’

Omwonende Eric van Bijleveld uit Marssum vindt het geluid van de F-35 buiten proportie. Volgens hem voeren de piloten van de F-35 niet noodzakelijke manoeuvres uit waardoor de geluidsbelasting toeneemt. Volgens Bennen klopt deze bewering die voorgelegd is aan waarnemend commandant Vijge van de Leeuwarder basis. ‘We hebben dit met Vijge besproken en hij zei dat dit verbeterd is.’

Geluid vliegbasis niet toegenomen door F-35?

Het geluid van de F-35 roept vragen op. Het is luider dan dat van de F-16. Volgens Defensie wordt met de F-35 minder vaak proefgedraaid dan met de F-16. Liwwadders is sinds juli 2020 in afwachting van informatie van de inspectie over omgevingsvergunningen uit 2019. Daaruit zou volgens de inspectie moeten blijken dat het totale geluid van de vliegbasis op de grond niet is toegenomen door de komst van de F-35. De inspectie stelt het sturen van deze informatie aan Liwwadders keer op keer uit omdat de inspectie nog in overleg is met Defensie over het al dan niet openbaar maken van dit materiaal.

Gina Kamsma vliegbasis