Broer de Witte: Dat Leeuwarden de beiaardier afschaft is een schande

Foto: Simon van der Woude

(Ook deze zomer weer enkele prachtige verhalen opgediept uit ons rijke archief; 2013)

Klavecimbelbouwer en musicus Broer de Witte

‘Dat Leeuwarden de beiaardier afschaft is een schande’

‘Het belang van kunst wordt door bestuurders onvoldoende gezien. Men ziet het als een leukigheidje, een versierseltje. Maar dat kunst te maken heeft met zielsbeleving en regelrecht van invloed is op de gezondheid van de mens wordt niet gezien. Het ondergaan van muziek geeft je troost of maakt je blij. In mijn huis hangt een etsje van Jan Stroosma van een stervende grootmoeder. Dat raakt me iedere keer weer als ik die afbeelding zie. Zo’n etsje geeft kracht. Daar zijn bestuurders blind voor.’ Broer de Witte is klavecimbelbouwer en musicus. Ook geeft hij les. De Witte behoort tot de top van klavecimbel- en klavechordbouwers. Hij maakt zich zorgen om het afkalvende cultuurbeleid. ‘Het begint met de tekenlessen, maar al snel is de taal aan de beurt. Dat Leeuwarden de beiaardier heeft afgeschaft is toch een schande!’

In een loods op een Leeuwarder industrieterrein werkt Broer de Witte (57) aan zijn klavecimbels, klavechords en kistorgels. De gemiddelde wachttijd voor een van zijn producten is twee jaar. Hij maakt drie klavecimbels per jaar en daar tussendoor nog een enkel ander instrument.

‘Een goeie bouwer heeft zijn eigen gezicht in klank en speelaard. Ik wil dat mijn nieuwe instrumenten klinken zoals de oude uit de zestiende en zeventiende eeuw.’ De Witte bouwt al vijfentwintig jaar instrumenten. Hij heeft zijn kennis vooral vergaard in musea. ‘De klavecimbels die in de musea staan zijn mijn leermeesters. Die vertellen mij hoe je een ziel aanbrengt in een instrument.’ Dat is nog een zoektocht want de Franse revolutie heeft stevig huisgehouden in het klavecimbelwezen. Het snaarinstrument werd verbonden met de adel en tijdens de opstand als grondstof voor het houtvuur en masse opgestookt.

De liefde voor de klavecimbel ontstond bij Broer de Witte op twaalfjarige leeftijd. ‘Bij Frans ter Steeg in Bolsward, waar we woonden, stond een klavecimbel. Ik was mateloos gefascineerd toen ik het instrument voor het eerst zag staan. Als twaalfjarige jongen stond ik daarnaar te kijken en te luisteren en ik herinner het me nog precies, er knapte wat. Op een bepaalde manier heb je ook wel wat geluk. Bij een vriendje thuis stond een spinnetje. Dat heeft al met al een voedingsbodem gelegd voor de bouwer die ik nu ben.’

De Witte ging orgel studeren bij Jan Jongepier aan de Muziek Pedagogische Academie in Leeuwarden. Als bijvak koos hij voor de klavecimbel. ‘Ik woonde in de Sierksmastraat en bestelde een bouwpakket van de klavecimbel van Zuckermann, die waren nog te betalen. Ik leende er geld voor, het ging om 4000 gulden.’ De wanden en hoekverbindingen waren voorgezaagd, maar met het zangblad – met meest essentiële onderdeel, net als het bovenblad van de viool – moest De Witte zelf aan de slag. ‘Dat werken aan een instrument fascineerde me. Ik wist toen dat ik naast bespeler van het instrument ook bouwer wilde worden.’

De ontwikkeling van de klavecimbel staat, anders dan je zou vermoeden, allerminst stil. ‘Er is nog altijd een ontwikkeling gaande waarbij afstand genomen wordt van de bouw van de piano. Na de vernietigingsperiode, de tijd van Sturm und Drang, is de bouw gedicteerd door dat instrument terwijl het bij de klavecimbel en het klavechord om wezenlijk andere bouwstijlen gaat, waardoor er andere klankkleuren ontstaan. Er was een periode geweest waarin de kennis niet meer overgedragen werd van de meester naar de leerling. Automatisch werd de piano hier toen maar bijgehaald. Eigenlijk is het voor mij een voortdurende ontdekkingsreis. Ook als ik de instrumenten in de musea onderzoek geeft dezelfde klavecimbel iedere keer weer iets nieuws prijs. Er is iets dat niet te vatten is in woorden. Iets extra’s dat de klank bijzonder maakt. Bij het klavechord kun je met een zachte klank een heel groot dynamisch gebied bereiken. Bach heeft vooral werken voor klavecimbel gecomponeerd terwijl het in de meeste gevallen op piano wordt uitgevoerd. Het geniale van Bach is dat hij zijn werken bedoeld heeft in een andere klank en gecomponeerd voor klavecimbel maar dat het ook op een piano goed kan worden uitgevoerd.’

De Witte’s ontdekkingsreis met zijn instrumenten beperkt zich niet alleen tot de klank. Ook de geometrie heeft zijn belangstelling. ‘Vroeger werkten de bouwers niet vanuit een tekening maar vanuit een grondmaat. De maat van een zuil was allesbepalend. Alle maten van het gebouw waren te herleiden vanuit die ene maat. Zo wil ik ook mijn instrumenten bouwen. Zodat je met alleen het gebruik van een passer kunt uittekenen en uitrekenen hoe het instrument eruit komt te zien.’

Voor de klavecimbels die hij ontwerpt – drie types, gebaseerd op instrumenten uit de periode rond 1730 – gebruikt Broer de Witte het beste hout dat hij kan krijgen. ‘Ik gebruik het Fichtehout. Dat groeit hoog in de Zwitserse bergen, aan de koude kant van de Alpen. Dit hout groeit heel erg langzaam en kent daardoor fijne jaarringen.’ Voor de kistorgels wordt het stoere kersenhout gebruikt. Geluid en gebruik zijn anders, zo simpel zit dat.

Ons land kent zes professionele klavecimbel- en klavechordbouwers. ‘Je hebt ook bouwers die niet verder komen dan een goede meubelmaker.’ De Witte is een wereldspeler. Opdrachten worden aan hem verstrekt door particulieren en conservatoria. Inspraak houdt op bij de kleur, de decoratie en het onderstel. Hij bouwt in zijn eentje in een industriële omgeving. Hij vindt het een prettige omgeving omdat alle faciliteiten aanwezig zijn. ‘Ik ben gespecialiseerd in het Franse instrument. Dat wordt ontwikkeld in een zakelijke omgeving. Dat geeft niks, de romantiek zit in mijn hart.’

Andries Veldman

Broer de Witte