Als historici zich met de actualiteit gaan bemoeien, moet je oppassen

(tekst: weblog kunsthistoricus Huub Mous http://www.huubmous.nl )

Bert Looper en de Culturele Hoofdstad18 december 2011

In de tijd van de landbouwcrisis ontstond �het verdriet van Friesland�, het verdriet van de achterblijvers die hun zelfbeeld gingen koesteren in een romantische uitvergroting van een verleden dat eigenlijk nooit heeft bestaan. Het Oera Linda-boek als �the invention of tradition� bij uitstek. Het Friesland van het ancien regime en de tijd van De Republiek der Zeven Provinci�n raakte toen geheel uit zicht. Dat kosmopolitisch beeld van Friesland is nodig aan een historische herwaardering toe. Het beleidsplan van Tresoar is daar ook op gericht: �Op zoek naar het andere Friesland�. Goffe Jensma�s studie Het rode tasje van Salverda (1998) heeft destijds de doorbraak gegeven tot deze nieuwe kijk op het verleden van Friesland. Friesland is sindsdien op zoek naar een vergeten � of misschien wel verdrongen � identiteit. Jammer genoeg is dit in de cultuurpolitiek van het provinciaal bestuur nog niet zo doorgedrongen. Anders had het concept van Frysl�n Kulturele Haedst�d wel een minder provinciaals, en een meer kosmopolitisch karakter gekregen.

Dit schreef ik op 19 september j.l in mijn log Op zoek naar het andere Friesland. Het lijkt erop of Bert Looper, directeur van Tresoar, deze woorden ter harte heeft genomen. Gisteren verscheen een artikel in de Leeuwarder Courant, voorzien van een immens grote foto van hem, waar in hij aandachtig gebogen staat over het Friese Vrijheidsprivilege uit de late Middeleeuwen. Het is een bijna Rembrandteske compositie die het betoog moet ondersteunen, dat valt samen te vatten in deze stelling: �Nergens in Nederland heerst zo�n obsessie met wat we zijn en wie we zijn als in Friesland. Het project Culturele Hoofdstad is een fantastisch hulpmiddel om die voortdurende aanwezige in intense identiteitsdiscussie te condenseren.�

Kortom, Bert Looper werpt zich in de strijd om dit vastgelopen project te redden van de ondergang. Hij doet dit als historicus, maar ook als directeur van een culturele instelling. Doe directeuren van de Leeuwarder culturele instellingen zijn de laatste maanden opvallend stil geweest. Je zou verwachten dat het Dolci, het overleg waarin ze verenigd zijn, als een soort intellectuele denktank fungeert voor Jannewietske de Vries en Ferd Crone. De culturele instellingen zijn immers gebaat bij het project van de culturele hoofdstad. Sterker nog, voor enkele instellingen hangt misschien zelfs hun voortbestaan er vanaf. Maar ze zwijgen tot nog toe in alle talen. Wat wil je ook. Het Dolci is grotendeels een platform van managers en grijze muizen. Bert Looper vormt een van de weinige uitzonderingen daarop. Hij steekt zijn nek uit, en dat valt in hem te prijzen.

Maar klopt het ook wat hij zegt? Als historici zich met de actualiteit gaan bemoeien, moet je altijd oppassen en zeker in Friesland. Ik kan me nog goed herinneren, hoe het er aan toe ging in 1998. De armzalige vertoning, die de viering van Frysl�n 500 heeft opgeleverd, zou voor een historicus als Bert Looper een les moeten zijn. Historici vlogen elkaar destijds in de haren over de rol die Albrecht van Saksen zou hebben gespeeld bij de invoering van het centrale gezag in Frysl�n. Wat een chauvinistisch Fries feest had moeten worden mondde uit in ordinair gekijf over historische feiten die al vijf eeuwen oud zijn. Zelfs een bommelding van een Friese dichter � waarmee ik overigens gisteren nog op de foto stond � moest er aan te pas komen om de hoge heren op het Provinciehuis op de onzinnigheid van dit project te wijzen.

Wat was er aan de hand? Om zijn feestje wetenschappelijk te onderbouwen had Loek Hermans de historicus Yme Kuiper ingehuurd die voor hem gloedvolle teksten schreef over het begin van de Friese Vrijheid. Maar de Rotterdamse hoogleraar Henk Vonhoff was daar �poer op tsjin�. Zo beweerde Vonhoff dat Friesland na 1498 slechts als deel van de Nederlanden zijn eigenheid in en veranderende wereld had kunnen kunnen handhaven. De intentie van Loek Hermans was ook al te doorzichtig. Hij moest een reden hebben om in 1998 iets te kunnen vieren en de historisch aanleiding werd erbij bedacht. In de jaren negentig begonnen steden en regio�s in Europa allerlei eeuwfeesten te vieren om zichzelf daarmee op de kaart te zetten en hun economie een impuls te geven Het begin van deze rage was het doorslaand succes van de bicentennial-viering in Parijs in 1989 van de Franse revolutie in 1789.

Ook het betoog van Bert Looper draagt de sporen van een gelegenheidsredenering. Omstandig beweert hij dat de Friese geschiedenis tot nog toe drie fasen heeft gekend. Pensiamo in secolo. Wij denken in eeuwen. Dat geldt niet alleen voor het Vaticaan maar ook in Friesland. Daar gaan we dus: Fase 1, het concept van de Friese vrijheid behelst de 14de en 15de eeuw. Fase 2: Friesland in de republiek met de Nassaus behelst de 17de en 18de eeuw. In deze fase ontstaat een nieuwe Friese identiteit waarin de Friese taal geen dominante rol speelt, maar blijft de Friese Vrijheid een centraal begrip. Fase 3 tenslotte behelst het �Friese Friesland� in de 19de en 20ste eeuw. Dit identiteitsbeeld is ook nu nog dominant, maar er ontstaat een duidelijke en krachtige stroming die niet meer Nederlands staatsverband, maar Europa als nieuw referentiekader kiest.

Tot zover komt deze indeling vertrouwd voor. Dit beeld werd voor het eerst in 1935 in grote lijnen geschetst door Douwe Kalma in zijn Skiednis fan Frysl�n. In dit dikke boek werd ook een driedeling aangehouden: Fase 1 voor de tijd v��r Karel de Grote. Fase 2 voor de tijd van Karel de Grote tot Albrecht van Saksen en fase 3 voor de laatste vier eeuwen Friese geschiedenis, van Albrecht van Saksen tot nu. Voor fase en 1 en 2 besteedde Kalma maar liefst twee derde van de beschikbare ruimte van zijn boek. De laatste vier eeuwen vond hij minder interessant, omdat de Friese Vrijheid hier niet meer aanwezig was. Dat traumatische beeld wil Bert Looper gaan rechtzetten nu we op de drempel staan van Fase 4. Dat is de historische fase, waarin Friesland zich opwerpt als Europese regio in 21ste eeuw. De niet Friestalige 17de en 18de eeuw worden eindelijk opgenomen in het collectieve Friese bewustzijn, met de Universiteit van Franeker als inspiratiebron voor een nieuwe universitaire toekomst, die gestalte krijgt in de University Campus Frysl�n.

Het probleem met dit soort redeneringen is dat de geschiedschrijving willens en wetens gekleurd wordt door chauvinistische motieven, ook als men die motieven juist wil corrigeren. Het belangrijkste bezwaar tegen deze historische legitimering van het festijn �culturele hoofdstad� is het volgende. De Friezen hebben inderdaad een obsessie als het gaat om hun historische identiteit. Deze obsessie heeft alle trekken van een trauma. Een historicus heeft niet de taak om de trauma�s van een volk te genezen, maar de feiten te beschrijven. Friesland is geen staat en die mislukte staatsvorming zit de Friezen nog altijd niet lekker. De Friese geschiedenis is de geschiedenis van een volk. Daar helpt geen lieve moeder aan. Dat trauma ligt nog altijd aan de basis van veel van de artistieke uitingen in Friesland. Douwe Kalma zelf was ook meer een dichter dan een historicus. Voor zijn Skiednis fan Frysl�n maakte hij niet eens gebruik van voetnoten. De therapie van Looper biedt ook geen genezing, maar alleen maar zout in de wond.

Een zelfde bezwaar heb ik destijds geuit bij het opstellen van de Friese Canon. Gezien hun historisch trauma zou het absoluut verboden moeten worden, dat de Friezen hun eigen canon krijgen. Dat is de kar achter de wagen spannen. Een Friese canon zal de Friese identiteit niet zozeer versterken, als wel de gekoesterde miskenning, die eigen is aan de Friezen, in de kaart spelen. Zo is het ook met een historische legitimering van het festijn �culturele hoofdstad�. Het zal leiden tot ellenlang en ellendig gekissebis zoals dat ook in 1998 is gebeurd. Friezen hebben eerder behoefte aan een historische deprogrammering. Friezen kunnen eigen historie maar beter vergeten, in plaats van hun gekoesterde trauma telkens maar weer in kromme redeneringen te herhalen.