Het provinciebestuur heeft nooit willen kiezen voor Leeuwarden als hoofdstad, maar verkruimelde alle geld steeds opnieuw over iedere kern

Heropvoering Nieuwestad

Door André Keikes

De tijd staat niet stil en wat geweest is komt nooit meer terug. Het kan gewoon niet, dat is bekend, maar soms zou je best eens willen ingrijpen. Niet een beetje, maar tot in detail.

Met heel veel geld en energie zou het moeten kunnen om de Nieuwestad en de belangrijke winkelstraten daar omheen helemaal terug te bouwen naar het beeld van de late jaren vijftig, vroege jaren zestig. Dat zal nog niet meevallen. Zo heb je de Achmeatoren en het nieuwe Provinsjehûs, die overal bovenuit steken, maar daar gooien we dan wel een doek overheen. De rest moet te doen zijn.

Via crowdfunding, want we leven nu immers wel in de eenentwintigste eeuw, gaan we de benodigde miljoenen binnenslepen, want subsidie zullen we er wel niet voor krijgen. En dan kan het beginnen, het zoeken van de architecten, de bouwvakkers en de acteurs, want alles moet kloppen. In Ivoorkust hebben ze het Vaticaan nagebouwd, in Japan stukken van Amsterdam, dus geen gemor dat dit onmogelijk is. En daarna gaan we met elkaar lekker jaren zestigje spelen.

Concurrentie

Dat Leeuwarden als winkelstad steeds meer terrein moest inleveren heeft ook andere oorzaken. De concurrentie met plaatsen als Drachten, Sneek en Heerenveen werd groter. Het provinciebestuur heeft nooit willen kiezen voor Leeuwarden als hoofdstad, maar verkruimelde alle geld steeds opnieuw over iedere kern in de provincie die er te bedenken viel. Zo werd het nergens wat en kon Groningen, dat met de universiteit toch al een voorsprong had, gemakkelijk uitgroeien tot de enige stad van het Noorden die er echt toe doet.

Tel daar de merkwaardige keuze van de provincie bij op om de belangrijkste snelwegverbinding tussen Afsluitdijk en Groningen door het zuiden van de provincie te laten lopen en niet over Leeuwarden. Is het de hang naar kleinschaligheid van de Friezen, die nu eenmaal niet zo veel met steden hebben en dus ook niet met Leeuwarden als de enige stad die landelijk een vuist(je) kan maken? Je zou het haast geloven. Maar voor de Leeuwarder winkeliers werden de gevolgen pijnlijk voelbaar.

Het Friese Schathuis op de hoek van het Naauw en de St. Jacobsstraat, jarenlang een aantrekkelijke winkel voor als je een cadeau zocht of zelf een nieuwe tas, vaas of kop en schotel kon gebruiken, was zo’n zaak die een binnenstad nodig heeft om onderscheidend te zijn. Dat wat V&D in de laatste jaren van zijn bestaan tot zo’n zwak merk maakte – alles heb je elders ook, zelfs meer –, steekt af bij fraaie winkels met exclusieve (en dan ook echt exclusieve!) luxe artikelen. Nu bestaat Het Friese Schathuis nog in Drachten. Dat geeft te denken.

Aan de andere kant van de Nieuwestad zat ’t Luxe Huis met al even bijzondere geschenkartikelen. Ga er maar van uit dat wat Het Friese Schathuis had, niet bij ’t Luxe Huis te koop was en andersom. Dus had je altijd een goede reden om bij beide winkels te gaan kijken. Later ging ’t Luxe Huis Eric Steenbergen heten, naar de nieuwe eigenaar. Tegenwoordig zit de winkel met die naam in de Kleine Kerkstraat, maar nu verwijst de naam juist naar de vroegere eigenaar. Design werd daar het centrale gegeven waar alles om draaide. En dat klinkt toch weer een stuk functionalistischer dan ‘geschenkartikel’.

De kermis, lang een plek van draaimolens met pierement, kon ook al niet achterblijven bij moderniseringen elders. Dat was lastig, want de concurrentie met het zuiden van Nederland was groot. Daar zit de kermis de mensen in het bloed. Als er geen kermis is, is het carnaval en omgekeerd. Hier was de uitbundigheid vooral een kwestie van een korte periode in de zomer.

Maar wat zich in onder meer Tilburg al manifesteerde, begon nu ook hier: de mechanisering. Er verschenen ‘wentel- en vliegzaken’, zoals dat omschreven staat in Och Heden Ja! 3, ‘die de ouderwetse draaimolen voorbijstreefden’. Je kreeg luchtschommels, die complete loopings maakten, en aan het begin van de ruimtevaartperiode had ook de kermis zijn spoetnik. Heel aantrekkelijk voor de kermisvrienden was de Cyclotron, ‘een soort centrifuge, waarin de mensen door de middelpuntvliedende kracht tegen de wand werden gekleefd.’ Leeuwarden telde, dat mag duidelijk zijn, weer helemaal mee.

Wat ook een kleine, maar niet onbelangrijke kwestie was in het competitief ingestelde Leeuwarden van die dagen, was de (te) lange afwezigheid van roltrappen. Terwijl elke grotere stad kon borstroffelen over deze vorm van aandacht voor een comfortabele toekomst, had Leeuwarden nog lang helemaal geen bewegende trappen die je geruisloos en moeiteloos naar een hogere verdieping voerden. Het was in 1967 niet V&D dat deze nieuwigheid introduceerde, wat eigenlijk iedereen had verwacht, maar modezaak Gebr. Janssen die een winkel had met twee ingangen: op de Nieuwestad (later het oostelijke deel van H&M) en de Wirdumerdijk (later telefoonwinkel Telfort).

Moderne jongens, die gebroeders, want ze lieten hun oude winkelpand aan de Wirdumerdijk en dat van Paul Roling Modes ernaast slopen om er een zeer gesloten, Duits aandoende, metalen prefab-gevel te plaatsen, die even weinig bekoort als de nog steeds in wederopbouwstaat verkerende centrumstraten van Hannover. Nou, dan weet je het wel. Ook erg van de vooruitgang was het wonderlijke takelsysteem, waarmee de broers hun personeelsleden kleding lieten vervoeren tussen de etages. Het was in de verte vergelijkbaar met het voor kinderen zo betoverende liftje voor eetbordjes van het Pannekoekhuisje in de Grote Hoogstraat. De klant hoefde zo niet te sjouwen(!), maar kon handsfree naar beneden wandelen, om bij de kassa de zojuist gekozen pantalon of jurk weer aan te treffen.

Het pand met schattig balkonnetje, waar Gebr. Janssen omheen liep, op de hoek dus, was lang een schoenwinkel; Van der Meulen en Bervoets-Vriezelaar. Het verhaal ging dat de modezaak het er graag bij wou hebben, maar dat is er nooit van gekomen. Later kwam opticien Greving & Greving er in.

foto: Jacob van Essen