Nobelprijswinnaar Gerard t Hooft bij jubileum Gemma Frisius

(tekst: Gemma Frisius)

Jubileumsymposium Blik op Oneindig zaterdag 26 maart 2011 – Vereniging Gemma Frisius – Eden Oranjehotel, Stationsweg 4 te Leeuwarden

Vereniging Gemma Frisius, afdeling Friesland van de KNVWS, viert dit jaar haar 65 jarige bestaan. Uiteraard is deze gelegenheid aanleiding voor een bijzondere bijeenkomst om dit heugelijke feit te vieren. Het leek het bestuur een goed idee om bij de invulling van dit symposium aan te sluiten bij een aantal onderwerpen uit het verleden, heden en de toekomst van de weer- en sterrenkunde.

Opnieuw zijn we er trots op drie uiterst deskundige sprekers bereid te hebben gevonden om een bijdrage te leveren aan dit symposium: Henk Nieuwenhuis, oud-conservator van het oudste nog werkende planetarium ter wereld: het Eise Eisinga Planetarium te Franeker; Prof. Dr. Gerard �t Hooft, Nobelprijswinnaar voor de Natuurkunde, en Govert Schilling, wetenschapsjournalist en publicist, zullen de aanwezigen een aantal voordrachten aanbieden waarbij u op het puntje van uw stoel zult zitten! Tijdens de pauzes kunt u genieten van twee prachtige exposities: de tentoonstelling �5000 jaar sterrenkunde in de kunst� heeft een opvolger gekregen: �Weerkunde in de kunst�. Tevens zijn diverse verzamelaars zijn bereid gevonden een aantal van hun mooiste meteorieten beschikbaar te stellen voor een zeldzaam complete expositie die dan ook tijdens ons jubileum is te bewonderen.

De eventuele opbrengst van het jubileum wordt dit jaar ter beschikking gesteld aan de restauratie van de grafsteen van Eise Eisinga. De grafsteen is helaas ernstig in verval geraakt. Verdere giften met deze restauratie als bestemming zijn uiteraard van harte welkom: het zou erg jammer zijn als een dergelijke getuigenis van het Friese verleden voor het nageslacht verloren zou gaan.

Aanmelden:

Entree leden Vereniging Gemma Frisius: gratis.

Entree niet-leden � 10,00.

Wij verzoeken de bezoekers het bedrag ad � 10,00 van tevoren over te maken op rekeningnummer 846853 t.n.v. Afdeling Friesland NVWS te Bantega.

Wij verzoeken de bezoekers tevens zich van tevoren aan te melden via emailadres knvws-friesland@sterrenkunde.nl of via telefoonnummer 06-22647705.

Programma

12.30 uur

Zaal open (onderling contact, stands en exposities bekijken).

13.00 uur

Opening symposium door dagvoorzitter Dick de Vroet.

13.05 uur

Welkomstwoord door voorzitter Vereniging Gemma Frisius Klaas-Jan Mook.

13.15 uur

Voordracht door Henk Nieuwenhuis �Eise Eisinga, wetenschapper van zijn tijd�.

14.00 uur

Pauze (onderling contact, stands en exposities bekijken).

14.30 uur

Voordracht door prof. dr. Gerard �t Hooft �Science Fiction versus echte natuurkunde�.

15.30 uur

Pauze (onderling contact, stands en exposities bekijken).

16.00 uur

Voordracht door wetenschapsjournalist Govert Schilling �Exoplaneten en Buitenaards leven�.

17.00 uur

Vragen/discussie.

17.30 uur

Sluiting door dagvoorzitter Dick de Vroet.

Naast de voordrachten is er een expositie ingericht met als onderwerp �Weerkunde in de Kunst� en zijn er een behoorlijk aantal meteorieten te bezichtigen. Ook zal een aantal telescopen worden opgesteld.

Verder zijn er enkele info- en verkoopstands ingericht (waaronder die van Stichting de Koepel) met instrumentjes, boeken en draaibare sterrenkaarten.

Hieronder treft u nadere informatie over de lezingen en de exposities aan:

Eise Eisinga, wetenschapper van zijn tijd

Henk Nieuwenhuis, woonachtig in het Friese Franeker, houdt zich reeds sinds 1956 bezig met sterrenkunde en ruimtevaart. Sinds 1969 is hij in het bezit van een eigen sterrenwacht en houdt hij zich met name bezig met het waarnemen van maan en planeten. Hij is een van de weinige amateurs die zijn waarnemingen nog altijd met potlood en papier uitwerkt. Hij is sinds 1963 lid van de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde. Verder was hij oprichter van een Jongerenwerkgroep van de KNVWS te Utrecht (in 1970). Henk Nieuwenhuis heeft tijdens zijn carri�re veel cursussen en lezingen georganiseerd. Verder is hij de auteur van een zeer groot aantal artikelen in kranten en tijdschriften, boeken en cursusmateriaal. In de jaren �80 heeft Henk Nieuwenhuis actief meegewerkt aan de TELEAC-cursus, was wekelijks op de radio te beluisteren en af en toe verscheen hij op tv om commentaar te geven op actuele ontwikkelingen op het gebied van sterrenkunde en ruimtevaart.

Tot zijn vertrek naar Franeker in 1984, na het aanvaarden van de betrekking als conservator van het Eise Eisinga Planetarium was hij jaren bestuurslid van de KNVWS afdeling Utrecht en later ook voorzitter. Ook voor de afdeling Friesland is hij jarenlang bestuurslid geweest en adviseert hij nog steeds vanaf de achtergrond het huidige bestuur. Henk Nieuwenhuis was in 1984 verder medeoprichter van de Werkgroep Maan en Planeten en was ook daar 17 jaar lang voorzitter van.

Als conservator van het Planetarium te Franeker heeft Henk Nieuwehuis het bestand aan historisch belangrijk instrumentarium enorm uitgebreid totdat hij in 2001 met pensioen ging. Uit waardering voor zijn enorme inzet voor de popularisering van de sterrenkunde en de ruimtevaart is er in december 1997 een planeto�de naar hem vernoemd. Hij heeft verder de Dr. J.van der Biltprijs uitgereikt gekregen en een bronzen erepenning van de Russische Academie van Wetenschappen.

De voordracht van Henk Nieuwenhuis beschrijft een stuk geschiedenis, en geeft een goed beeld van de spanning die toen, net zoals nu, bestond tussen fantasie en werkelijkheid, en die resulteerden in de bouw van het sinds 1781 werkende planetarium, waarmee dit heden ten dage het oudste nog werkende planetarium ter wereld is geworden.

Tweehonderddertig jaar geleden, tussen 1774 en 1781, bouwde de wolkammer Eise Eisinga in de woonkamer van zijn grachtenhuis het zonnestelsel na. Dat deed hij met zoveel nauwkeurigheid dat nu nog, elk moment van de dag, de actuele stand van de planeten is af te lezen. Er werden tegelijkertijd een aantal zon- en maanwijzers aan toegevoegd. Ook ontgaat het Eise Eisinga Planetarium geen enkele zons- en maansverduistering. Wie boven op zolder gaat kijken komt tot de verbazingwekkende constatering dat het hele mechanisme uit niets anders bestaat dan uit een raderwerk gemaakt van eikenhouten hoepels en schijven, waarin ruim 10.000 handgesmede spijkers zijn aangebracht die als tanden dienst doen. De aandrijving van dit alles vindt plaats door middel van gewichten. De manier waarop Eisinga zijn planetarium bouwde en de bereke�ningen die hij daarvoor maakte dwingen vandaag de dag, met onze huidige techniek en kennis van het zonnestelsel, nog steeds respect en verbazing af. Eise Eisinga bouwde zijn planetarium naar aanlei�ding van een voorspelling dat de wereld zou vergaan. Op 8 mei 1774 vond een bijzondere samenstand plaats van vier planeten en de maan, in het sterrenbeeld Ram. Enkele maanden voor deze datum verscheen een boekje over deze komende gebeurtenis,ge�schreven door ‘een liefhebber der waarheid’. Deze persoon beweerde dat op die dag de planeten op elkaar zouden botsen waardoor de aarde uit haar baan zou geraken en in een poel des vuurs ten onder zou gaan. Dit boekje veroorzaakte zoveel paniek en angst dat Eise Eisin�ga besloot een planetarium te bouwen waarmee hij kon aantonen dat al die wilde verhalen nonsens waren en niets met de werke�lijkheid van doen hadden.

Henk Nieuwenhuis bezit het vermogen om een zeer aansprekende voordracht te houden, opgeluisterd met tal van anekdotes uit zijn lange carri�re als amateur-astronoom en conservator. Zijn voordrachten zijn niet allen onderhoudend en informatief, maar ook humoristisch en mede daardoor een belevenis op zichzelf.

Expositie weerkunde in de kunst

Als vervolg op haar tentoonstelling over sterrenkunde in de kunst heeft Jeannette Mook voor ons 65-jarig jubileum een tentoonstelling over weerkunde in de kunst samengesteld. Er worden bijna 150 werken uit de 16e tot en met de 21e eeuw getoond van onder andere Claude Monet, Camille Pissarro, Vincent van Gogh, Joseph Mallord William Turner, Hendrick Avercamp, Pieter Bruegel de Oude, Caspar David Friedrich en John Constable. In de expositie komen bijna alle facetten van het weer aan bod: wolken, regen, hagel, waterhozen, overstromingen, onweer, bliksem, vuurbollen/bolbliksems, sneeuw, sneeuwstormen, vorst, rijp, ijzel, ijs, ijsbergen/ijsschotsen, gletsjers, dooi, wind, stormen, orkanen, tornado�s, zandstormen/stofstormen, mist/nevel, mistbogen, zonsopkomsten, zonsondergangen, zonnestralen/Jacobsladders, zonneschijn/zonnewarmte, sun pillars, schaduw, regenbogen, halo�s en fata morgana�s/luchtspiegelingen.

Science fiction versus echte natuurkunde: de kunst van de wetenschapsbeoefening

Professor Gerard �t Hooft werd geboren in Den Haag. Zijn oom Nico van Kampen, hoogleraar in Utrecht, zette hem op het pad van de natuurkunde en begeleidde hem in het begin van zijn carri�re. Na het gymnasium studeerde ’t Hooft wis- en natuurkunde aan de Universiteit Utrecht en promoveerde daar in 1972. Al voor de promotie publiceerde hij met zijn promotor Martin Veltman baanbrekende artikelen over deeltjesfysica, waardoor hij in ��n klap beroemd werd binnen het vakgebied. Sinds 1977 is �t Hooft hoogleraar theoretische natuurkunde, verbonden aan het Spinoza-instituut.

In 1999 kreeg hij met Martinus Veltman de Nobelprijs voor de Natuurkunde ‘voor het ophelderen van de kwantumstructuur van elektro-zwakke interacties in de natuurkunde’.

Sinds 1999 besteedt ’t Hooft veel tijd aan lezingen in binnen- en buitenland. Eerder ontving hij ook al velerlei eerbewijzen, zoals de Isra�lische Wolfprijs voor de natuurkunde van 1981, de Franklin Medal uit de VS, de Spinozapremie en een aantal eredoctoraten. De planeto�de 9491 Thooft is naar hem genoemd. Sinds 1982 is hij lid van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, die hem in 2003 benoemde tot Academiehoogleraar. Tevens is hij (buiten)lid van de wetenschapsacademies van Belgi�, Frankrijk en de Verenigde Staten.

Hoe werkt de moderne wetenschap? en is het mogelijk om, rekening houdende met de beperkingen die de moderne wetenschappelijke theorie�n aan de realiteit stellen, zinvolle uitspraken te doen over de toekomst?

De sciencefiction pretendeert dit beeld van de toekomst te scheppen. Hoewel het zeker zo is dat sciencefiction soms is geschreven door visionaire denkers met een goed gevoel voor de wetenschappelijke trends en mogelijkheden erkent de meeste sciencefiction niet of nauwelijks de randvoorwaarden die huidige wetenschappelijke kennis haar stelt. Veel sciencefiction is dan ook nauwelijks te onderscheiden van magie daar ze uitgaat van het beginsel dat de randvoorwaarden die natuurkunde stelt slechts voortkomen uit ons beperkte begrip, terwijl het tegendeel het geval is.

Professor Gerard �t Hooft is een van de meest toonaangevende wetenschappers die Nederland ooit heeft voortgebracht. Hij zal in zijn voordracht aan de hand van wetenschappelijk onderbouwde, maar uiterst toegankelijke en tot de verbeelding sprekende voorbeelden de zin en onzin van sciencefiction voor het voetlicht brengen. Eeuwen van onderzoek aan de natuur heeft de mensheid een blik gegund op de elementairste natuurwetten die de materie beheersen. Uit zijn voordracht zal blijken dat deze kennis en inzichten ons toestaan juist veel verder en beter te fantaseren over de toekomst dan wat men in de meeste sciencefictionliteratuur kan lezen. In de voordracht leidt de spreker de luisteraar langs fantastische toekomstvisies, van ruimteliften, robots en terraforming tot ruimtekolonies, sterrenreizen en planetenbiljart!

Een ervaren en uiterst deskundig spreker derhalve die, naast zijn vele andere talenten, het vermogen heeft zijn vakgebied in begrijpelijke taal aan een groot publiek uit te leggen.

Expositie meteorietencollectie

Meteorieten kunnen ons veel vertellen over het ontstaansproces van ons zonnestelsel en zijn daarmee naast fossielen aansprekende getuigenissen van het verleden van onze planeet aarde. Tijdens het jubileumsymposium wordt een uitgebreide collectie tentoongesteld onder begeleiding van de bekende verzamelaar Henk Nieuwenhuis. De ge�xposeerde exemplaren zijn afkomstig uit verschillende collecties en omvatten samen een totaaloverzicht van alle bekende categorie�n. Uiteraard treft men diverse algemeen voorkomende ijzer/nikkel- en steenmeteorieten in de collectie aan, maar ook een vrij zeldzame tussenvorm, opgebouwd van steen en ijzer. De pronkstukken van de expositie zijn een aantal zeer zeldzame exemplaren die zelden worden tentoongesteld, zeker niet in Nederland: een Marsmeteoriet, een Maanmeteoriet en een meteoriet waarin aminozuren zijn aangetroffen!

Exoplaneten en Buitenaards Leven

Govert Schilling, geboren in Meerkerk, is een Nederlands wetenschapsjournalist en -publicist op het gebied van de sterrenkunde. Hij is autodidact op het gebied van zowel de astronomie als de journalistiek. In de loop van de jaren zeventig schreef hij vele artikelen en brochures voor de Jongerenwerkgroep voor Sterrenkunde van de Nederlandse Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde. Schilling was hoofdredacteur van het sterrenkundig maandblad Zenit en programmaleider bij het Artis Planetarium in Amsterdam.

In 1998 werd Schilling fulltime wetenschapsjournalist en publicist. Zijn sterrenkundige bijdragen verschijnen in groot aantal publicaties over de hele wereld, zoals Sky & Telescope, het Amerikaanse weekblad Science en het Britse weekblad New Scientist. Tot dusver schreef hij enkele tientallen boeken over uiteenlopende sterrenkundige onderwerpen. Regelmatig wordt hij uitgenodigd om ontwikkelingen binnen de sterrenkunde te komen toelichten in radio- en televisieprogramma’s. In 1989 ontving Schilling de Simon-Stevinkijker voor zijn bijdragen aan de popularisering van de sterrenkunde. In 2002 werd zijn werk op het gebied van de popularisering van kennis en wetenschap beloond met de Eureka!-oevreprijs van de Stichting Weten en de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO).

De speurtocht naar planeten bij andere sterren dan onze vertrouwde zon (exoplaneten) vormt een steeds belangrijker onderdeel van het moderne sterrenkundige onderzoek. Bestaan er elders planeten die op onze eigen aarde lijken, kan daarop dan ook leven voorkomen en in welke vorm, en hoe kunnen wij dit leven �berhaupt aantonen? Govert Schilling volgt dit onderzoeksonderwerp op de voet en kan als deskundige een heldere blik werpen op de grote technologische uitdagen waarvoor de wetenschap zich gesteld ziet bij de jacht op exoplaneten. Inmiddels zijn reeds meer dan 500 van deze planeten aangetoond, maar de heilige graal van dit onderzoeksgebied, een tweede planeet aarde, is tot op heden nog niet gevonden. Alles lijkt er inmiddels op te duiden dat wij ons op de drempel van een wetenschappelijke ontdekking van formaat bevinden die ons beeld van onze plaats in het universum fundamenteel zal gaan veranderen.

Govert Schilling kan als ervaren en enthousiast spreker zijn gehoor meeslepen langs een uitdagend onderzoeksgebied en de luisteraar op uiterst aangename wijze onderhouden over een wetenschappelijke en filosofische revolutie die reeds gaande is terwijl men naar zijn woorden luistert.