Bureau Socrates: Heksendans rond Culturele Hoofdstad 2018

(tekst: Bureau Socrates)

Heksendans rond de Culturele Hoofdstad 2018 gaat door

– Crone kwam met filmpje in plaats van kratje bier bij persconferentie over Culturele Hoofdstad.

– persconferentie en provinciale enqu�te voorbeelden van selectieve informatie.

– waar blijven de toezeggingen van de NOM?

– hebben ook PvdA, CDA en niet in de laatste plaats FNP (de �wrakseling� van Annigje Toering) voldoende karakter om gang van zaken te veroordelen?

Morgen komt de statencommissie Bestuur en Middelen bij elkaar om te debatteren over de plannen voor de Culturele Hoofdstad 2018. Dit nogal ongrijpbare fenomeen (althans in Frysl�n blijft het dat tot nu toe) wordt al langere tijd soms vurig bediscussi�erd. De bijdragen van de eminente cultuur-kenner Huub Mous demonstreren dit. Het prestige van gedeputeerde Jannewietske de Vries, en nu ook burgemeester Crone van Leeuwarden (hij lijkt zich, nogal kortzichtig, en onnodig, tot nieuwste slachtoffer van de vergezichten van gedeputeerde De Vries te hebben opgeworpen).

Het tijdschrift De Moanne gaf een fraai relaas over de plannen voor de Culturele Hoofdstad (CH), zoals in Frysl�n in de maak. Een hoofdpijn-dossier noemde de Moanne het.

Die hoofdpijn verhinderde niet het optreden van gedeputeerde Jannewietske de Vries, burgemeester Ferd Crone en Siem Jansen (voorzitter stichting Culturele Hoofdstad, tegelijk bestuurslid schouwburg de Harmonie) op een inderhaast belegde persconferentie, zo�n veertien dagen geleden. Gedeputeerde De Vries vond daar, dat we allemaal als Friezen wat hoger in de polsstok moesten klimmen. Burgemeester Crone bleek de pasbenoemde ambassadeur voor Culturele Hoofdstad te zijn geworden. Wie hem had benoemd was onduidelijk. Het eerste wat hij op de persconferentie te berde bracht, was dat hij de titel Culturele Hoofdstad verkeerd vond. Het ging, zo betoogde hij, om veel meer dan alleen cultuur. Voor wie het nog niet helder had, had de gemeente een filmpje gemaakt, waarmee Crone de boer op wil. Net als destijds burgemeester Ed van Thijn van Amsterdam voor de kandidatuur voor de Olympische Spelen met een kratje bier door zijn stad wandelde. Het is twijfelachtig of een net aangetreden ambassadeur, die na veel vragen op de persconferentie moest toegeven, dat zijn eigen stad de eerste jaren (en later waarschijnlijk ook niet) geen geld voor het festijn kon ophoesten, zijn zaak gunstig be�nvloedt door meteen maar het Europese concept als zodanig de grond in te boren. In een vraaggesprek na afloop met de Gerstel-brothers presteerde de burgemeester zich de uitspraak, dat we gewoon dingen doen die we toch al van plan waren, en daar �gieten we dan het culturele sausje van de CH overheen.� Een blamerende uitspraak. Er hoeft maar een tegenstander rond te lopen, die dit aan de jury voor de CH meldt, en Frysl�n kan het wel schudden. Al het geklim van Jannewietske in de polsstok kan dat niet meer goedmaken. De burgemeester presenteerde zich voor de pers als een – naar eigen zeggen – geslepen lobbyist, maar maakte hiermee zeker geen goede beurt bij de Europese beoordelaars. Wie denkt Crone wel, dat hij is om �het concept� meteen maar te willen veranderen? De gemeenteraad wist van dit alles nog niets. Maar de burgemeester had wel met de fractievoorzitters gesproken, wat – zo werd vorige week op het laatste moment duidelijk � tot een informatieve bijeenkomst voor de raad leidde.

Helaas was het een besloten bijeenkomst, zodat de man in de straat er zich er niet mee kon bemoeien. Het idee van de Culturele Hoofdstad � lees er de Brusselse richtlijnen maar op na � gaat uit van een zo groot mogelijke betrokkenheid van de bevolking. Overheid en organisatie doen er in Frysl�n veel aan, om de betrokkenheid zo laag mogelijk te houden. Zitten onze politieke coryfee�n misschien te hoog in de polsstok?

Siem Jansen verklaarde nu al beter dan Liverpool (eerder CH) in de wedstrijd te zitten. Hij legde uit, dat een �draagvlakmeting� had uitgewezen, dat nu in Frysl�n � zeven jaar voor het zover is – al meer mensen voor het grote gebeuren zijn dan in Liverpool na afloop. Helaas begon er toen weer een journalist te zeuren over de opzet van de (door de provincie uitgevoerde) enqu�te. Was het eigenlijk wel representatief genoeg? Jansen keek bij deze vraag als een bidsprikhaan, klaar om zijn prooi te verslinden. Hij noemde de opiniepeiler de Hond als voorbeeld. Juist ja, de man die ook regelmatig met zijn prognoses naast de uitslag van verkiezingen zit. De man ook die met de Deventer moordzaak zijn reputatie op het spel zette. Waar we wat betreft Siem Jansen op zitten te wachten is een fraai gebaar: als directeur van de NOM beschikt hij over middelen die rendement moeten opleveren. Zijn voorstelling van de CH is dermate winstgevend, dat een forse participatie van de NOM (Noordelijke Ontwikkelings Maatschappij) niet mag uitblijven. Of mag dat niet van zijn bazen van het ministerie van Economische Zaken, en � kleine baasjes – de gedeputeerden van Drenthe, Frysl�n en Groningen?

Nog even over die provinciale enqu�te die zou wijzen op een groot draagvlak. Er waren 5000 (sommige berichten spreken van 9000) brieven aan huishoudens in Frysl�n verstuurd. De twee vragen over de Culturele Hoofdstad waren onderdeel van een langere vragenlijst inzake culturele participatie. Er werden slechts 770 (of daaromtrent) vragenlijsten teruggestuurd, terwijl er toch � als lief gebaar – wel een klein cadeautje onder de deelnemers werd verloot. Een magere respons dus. Maar volgens Siem Jansen, op de persconferentie, zeer representatief. De resultaten van de antwoorden op de twee vragen over de CH heeft de provincie bekend gemaakt. De antwoorden op de andere vragen van de enqu�te liggen nog ter bewerking in de kasten van de onderzoekers. En daarmee kan de �interne consistentie� van de enqu�te niet beoordeeld worden. Het is de moderne overheid: gooi de mensen de informatie in onoverzichtelijke brokken toe, zodat ze de onderlinge samenhang zo min mogelijk kunnen zien.

Er zijn eerdere enqu�tes geweest. De Leeuwarder Courant hield een onderzoek in juni 2011. Van de ge�nqu�teerden vond slechts 15% dat de provincie CH zou moeten worden (Onderzoek door NHL via panel). Eerder in februari 2011 meldde de LC �scepsis over de CH�. Een slecht idee, volgens 61%, een prima idee volgens 19% (onderzoek panel Noord). De provinciale cijfers van september j.l. (60 % voor) kunnen ook tegen deze achtergrond niet zonder meer worden geaccepteerd.

Ronduit kwalijk � uit een oogpunt van onderzoekstechniek � is de vraagstelling in de provinciale enqu�te. De vraag : �Hoe vindt u het dat Frysl�n zich kandidaat wil stellen als Culturele Hoofdstad voor het jaar 2018 ?� kende namelijk een inleiding. Die inleiding citeren we hier volledig. Ze luidt als volgt: �Het programma �Culturele Hoofdsteden� van de Europese Unie moet de grote diversiteit in de Europese Cultuur onder de aandacht brengen, zonder te vergeten dat veel cultuuruitingen een gemeenschappelijke bron hebben. Cultuur strekt zich uit van kaatsen tot fanfare en van gaming tot iepenloftspul. Jaarlijks worden een of twee steden tot Culturele Hoofdstad van Europa gekozen. In 2018 is Nederland weer aan de beurt om een stad/regio voor te dragen. In aanloop tot 2018 bloeien er in Frysl�n allemaal initiatieven op die Frysl�n blijvend versterken. Als Frysl�n gekozen wordt als Kulturele Haadst�d in 2018, betekent dit dat Frysl�n in 2018 een jaar lang vol in de aandacht staat in Europa, wat maatschappelijk en economisch voor de Friese regio stevige impulsen geeft.�

Vrij vertaald, geeft dit de suggestie, als zou de CH niets kosten (er wordt met geen woord over kosten gerept, terwijl er toch al gauw een bedrag een bedrag van 50 � 100 miljoen mee gemoeid zal zijn). En al zou de CH altijd veel opleveren, economisch en anderszins (terwijl de CH�s lang niet altijd het succes zijn geweest, dat hier als zeker wordt aangeprezen). Op de persconferentie dacht de burgemeester dat elke euro er twee opleverde. Siem Jansen van de stichting dacht van vaak wel 7 euro per 1 euro. De vraag van een journalist, die had gelezen de organiserende steden dat onderzoek aantoonde dat niet zelden verliezen overhielden aan de CH (in 33% van de onderzochte gevallen, of net quitte speelden (ook 33%), werd als irrelevant afgedaan. De lijfwacht van gedeputeerde De Vries, de ambtenaar Ten Wolde, kapte een verdere discussie nijdig af.

Terug naar de enqu�te. Met een gekleurde inleiding ,zoals gecshetst, is het voor een respondent wel erg moeilijk om nog nee te zeggen. Je moet wel gek zijn om niet gratis rijk te wllen worden . Degenen die zich desondanks tegen ,of neutraal verklaarden (nog altijd 40%) moeten wel behoren tot de categorie van onverbeterlijke nee-zeggers, of tot de mensen, die deze opgepimpte vraagstelling direct hebben doorgeprikt.

Aardig is tegelijk, dat de inleiding de visie van Crone (�de titel Culturele Hoofdstad is verkeerd, ik maak er lekker iets anders van�) tegenspreekt. De inleiding noemt alleen �culturele activiteiten�, in brede zin, maar toch. De opmerking dat de initiatieven Frysl�n �blijvend � zullen versterken is daarentegen weer zo�n bewering, waar alle bewijs aan ontbreekt. In door de Europese Commissie zelf uitgevoerde evaluaties van CH�s, wordt vrijwel steeds het �blijvend� effect ervan als zorgenkindje genoemd.

Gebrekkige informatie dus in de enqu�te en op de persconferentie. Deze jeremiade valt op veel manieren aan te vullen. We voegen er hier nog de recente beantwoording van vragen van statenleden (VVD, en D�66) aan toe.

Daar hoort een kleine inleiding bij. De aanvankelijke plannen voor de CH (Friese kandidaatstelling) dateren al uit 2008 of daaromtrent. Een eerste presentatie aan provinciale staten vond een goed onthaal. Gedeputeerde staten (Jannewietske: �Ik wie sa bliid as in protter�) konden aan de slag. Eigenlijk werd het daarna wat stil. Er ging wel een stichting aan de slag (voorzitter Siem Jansen, waarschijnlijk goed geacht voor steun van het CDA, en voor geld van het bedrijfsleven, zo niet van de NOM zelf) en een kwartiermaker, of �meester, de heer Keizer (flauwe vraag, wie is in dit sprookje de keizerin?) Wat er eigenlijk gebeurde, niemand die het wist. Totdat de provinciale staten helaas weer eens ge�nformeerd moesten worden. Dat was in november 2010.

Een prachtige bijeenkomst van de statencommissie Bestuur en Middelen. Er lag een breedsprakig, in jargon gegoten, pretentieus, maar nietszeggend stuk van gedeputeerde staten. De commissieleden veegden er � statenbreed � volledig de vloer mee aan. De SP (van der Hoek) opende destijds het verbale bal, met onder meer een fraaie tirade over het in de notitie van GS liefkozend gebruikte woord �stakeholders�, waar van der Hoek de tenen van krom gingen staan. In zijn omgeving, en voorzover hem bekend in heel Frysl�n, heette niemand �stakeholder�. De conclusie lag voor hem voor de hand, dit feest zou aan de gewone man voorbij gaan. De SP was tegenstander, want dit verhaal leidde alleen maar tot een feestje voor de elite. De woordvoerder van de PvdA hield een doorwrocht, kritisch verhaal. Zij miste alle concreetheid, en vroeg zich in gemoede af, of dit wel door moest gaan. Ook de FNP � Annigje Toering � uitte zich allesbehalve overtuigd. Haar aanvankelijk enthousiasme was sterk bekoeld, misschien wel bevroren. Zij dankte er nog een uitgebreid interview in de LC aan, waarin ze blijk gaf van een immense �wrakseling�. De VVD (Van Mourik) liet eveneens weinig heel van de door de gedeputeerde voorgelegde stukken. Het was een parlementair feestje. De gedeputeerde toonde zich in haar antwoord bedeesd. Eigenlijk gaf ze de woordvoerders geheel gelijk. Er zou het komende jaar een andere wind waaien. Naar het schijnt heeft de gedeputeerde zich � niet voor het publieke front van de staten , maar achter de schermen � van zware machtsmiddelen bediend, om haar project, de CH, en haar prestige, te kunnen hooghouden.

Het verdient hier tussendoor vermelding, dat in de informatie door GS sindsdien (in statenvragen of anderszins) nooit melding wordt gemaakt van de kritische beoordeling door provinciale staten eind 2010. De stemming was er ��n van vijf, of ��n voor twaalf. GS en stichting dienden nu prestaties te leveren, en concreet aan het werk te gaan. De staten wilden waar voor hun geld (ca. 2 miljoen in 2011voor bureau/personeel CH, en activiteiten) zien. En toen. Toen werd het eerst weer geruime tijd stil. Er was wel iets met een Reis door Friesland, maar weinigen konden het verband met de CH leggen. Er werkten allerlei mensen bij het projectbureau, als door de stichting aangestelde functionarissen, of als ingehuurde krachten, bijvoorbeeld van Keunstwurk, of de provincie zelf, waar bijvoorbeeld de eerdere afdelingschef Tijsma, na omzwervingen binnen het provinciaal apparaat plotseling ook in dienst van de stichting bleek, wat een prettig weerzien moet hebben opgeleverd met zijn vroegere baas gedeputeerde Jansen, nu voorzitter van de stichting CH).

Er kwamen statenvragen (VVD en D66). Die vragen bleven 4 � 5 maanden onbeantwoord. Dat is volgens de usances veel te lang en onbehoorlijk. De informatieplicht aan provinciale staten is een belangrijk democratisch goed. Die plicht werd geschonden. VVD en D�66 stelden daarom nieuwe vragen. Die werden beantwoord op een manier, waarvan elk statenlid de broek zou moeten afzakken. Fractieleider Ozenga van de PvdA heeft daar � blijkens uitlatingen in het gewestelijk PvdA-kaderblad De Reade Tried � vaker last van. Dit dossier moge hem bij deze activiteit inspireren. Het wordt heel instructief om te zien, of in de statencommissie van woensdag de niet VVD/D66-ers op dit punt �zelfs al zouden ze voor een voortzetting van het project zijn � toch bereid zijn een krachtige veroordeling uit te spreken.

Waarom? De staten hebben eind 2010 � zie hiervoor � een soort van laatste waarschuwing gegeven aan GS en de stichting inzake de voortzetting van de kandidatuur CH 2018. Vrijwel alle partijen � inclusief de toenmalige en huidige collegepartijen waren zeer kritisch gestemd. Je mag dan vermoeden, dat GS en de stichting in de loop van 2011 actief, concreet en begrijpelijk aan de slag gaan met hun activiteiten, zodat provinciale staten eind 2011 � op het afgesproken go/no go-moment � op basis van heldere informatie tot besluitvorming te kunnen komen. Is dat gebeurd? Er is weinig van gebleken. De statenvragen waren bedoeld om helderheid te verkrijgen. De helderheid is niet gekomen. Integendeel, de beantwoording van de vragen bestaat uit ontwijking en afschuiven van verantwoordelijkheid van GS naar de stichting. Als voorbeeld vraag 5. �Welke kosten zijn er in totaal inmiddels gemaakt voor KH 2018? Welk deel van de kosten is besteed aan de projectorganisatie, marketing, promotie, etc. en welk deel is effectief en aan cultuur en culturele activiteiten besteed?� GS antwoorden hierop op brutale wijze met: �Zie de jaarstukken en financi�le rapportages van de stichting�. Terwijl die rapportages nog niet beschikbaar, en pas in de eerste helft van 2012 te verwachten zijn. Een dergelijke beantwoording van vragen is � gezien ook actieve informatieplicht van een college als dat van gedeputeerde staten � zeer verwerpelijk. Er zijn hier belangen in het geding, die uitgaan boven die van coalitiepartijen versus oppositiepartijen. De collegepartijen � zelf in 2010 ook zeer kritisch � zullen, als ze hun democratische verantwoordelijkheid nemen, in dit geval de werkwijze van GS scherp moeten veroordelen. Ook als hun eigen gedeputeerde daar niet blij mee is, en mogelijk met aftreden gaat dreigen. Als dat laatste het geval is, dan graag in het publieke debat, en niet in achterafkamertjes.

Het wordt woensdag een interessante zitting. Er zal kunnen blijken of provinciale staten (met name collegepartijen PvdA en CDA, en in het bijzonder ook de nieuwe collegepartij FNP) als hoeders van democratische principes (actieve informatieplicht, zorgvuldige werkwijze van GS bij beantwoording statenvragen e.d.) aan een geloofwaardig optreden meer belang hechten dan aan beperkte coalitiebelangen, of, in dit geval, beperkte prestige-overwegingen van individuele gedeputeerden. Gedeputeerde staten en de stichting hebben afgelopen jaar � ondanks de waarschuwing van november 2010 � wanprestatie geleverd. Provinciale staten dienen overeenkomstig af te rekenen.

Bureau Socrates

A. de Boer