De Potmarge is de Betuwe van Leeuwarden

Foto: Simon van der Woude

(Ook deze zomer weer prachtige artikelen opgediept uit ons rijke archief, december 2003)

De Betuwe van Leeuwarden

‘Een bijzonder mooi brokje haast nog ongerepte natuur.’ Zo noemde een journalist van het Leeuwarder Nieuwsblad de Potmarge en omgeving in de jaren dertig. Ongerept is het gebied al lang niet meer, maar wel mooi. En het wordt nog mooier als het aan de gemeente ligt. Zo is de waterkwaliteit verbeterd en komen er nieuwe paden, aanlegsteigers voor kano’s en een waterspeelplaats. 

De Potmarge, een van oorsprong middeleeuwse waterloop, was eind negentiende eeuw berucht om het vervuilde water. Eeuwenlang was al het afval dat de stad produceerde (as, puin, poep enzovoorts) op het zogenaamde asland vlak buiten de stad tussen de Schrans en de Potmarge, terechtgekomen. Een stenen walbeschoeiing en bevloering brachten eind negentiende eeuw wat verbetering en in de jaren dertig werd de gemeentereiniging in oostelijke richting verplaatst. Nog steeds zijn daar de vuilverbrandingsoven en de rioolwaterzuiveringsinstallaties te vinden.

De opkomende industrie zorgde in de negentiende eeuw voor veel vervuiling, zoals de stroopfabriek en de strokartonfabriek, die op de plaats stond van het huidige Leeuwarder Courant-gebouw. De strokartonfabriek, opgericht in 1866, loosde enorme hoeveelheden vervuild afvalwater dat regelrecht via de Weaze de stadsgrachten in stroomde. De grachten bleken in 1895 biologisch dood en de Vereeniging tot Bevordering van de Volksgezondheid kwam in verzet. Het stadsbestuur wilde alleen op strenge voorwaarden een vergunning aan de fabriek afgeven. De fabrikant vocht dit besluit aan bij de Raad van State. Die oordeelde dat de watervervuiling net zo goed het gevolg kon zijn van de vuilnisbelt en de uitlozing door riolen. Toch werd de waterverontreiniging door de fabriek wel enigszins aan banden gelegd.

De strokartonfabriek sloot haar deuren in 1911. De Leeuwarder IJs En Melk Producten Fabriek (LIJEMPF) vestigde zich er na aanpassingen en nieuwbouw het jaar erna. De waterkwaliteit van de Potmarge was inmiddels al stukken verbeterd. In de buurt van het asland werden baarzen van 25 centimeter lang gevangen. Het was voor de Leeuwarder Courant het bewijs dat het allemaal wel meeviel met de vervuiling.

In het Potmarge gebied is naast bedrijvigheid ook altijd al ruimte geweest voor ontspanning. In de achttiende eeuw had prinses Maria Louise van Hessen Kassel een theekoepel aan de oever laten aanleggen. Het was een onderdeel van een prachtig aangelegde tuin achter haar buiten Mariënburg aan Achter de Hoven (nu staat hier het Comenius College). De prinses wandelde er over lanen langs vijvers, aangeplante bomenrijen en bloemperken. In de moestuin groeide het gewone fruit en de groenten van die tijd, maar ook werden er bijvoorbeeld abrikozen en asperges gekweekt. In later jaren bleven de stukken grond langs de Potmarge gewild bij tuinders. Geen wonder dat sommige Liwwadders dit plekje in de jaren dertig de Betuwe van Leeuwarden noemden.

De familie van H. Hoekstra zal niet zulke positieve gevoelens hebben gehad over de Potmarge. De ‘oppassend man’ was in 1885 ‘door de duisternis misleid’ en in het water terechtgekomen. Zijn hulpgeroep werd door schippers die in de buurt waren gehoord, maar toen zij dichterbij kwamen verdween de man naar de diepte en verdronk hij.

Ellen Schat

Foto: Simon van der Woude