Zijn er in dit land nog wel onafhankelijke adviseurs?

Een serie artikelen van dr Pieter Lukkes, emeritus hoogleraar geografie,

over een zelfstandiger optreden van lagere overheden, geldverspilling

en aantasting van onze democratie.

EMBEDDED WETENSCHAP

Bestaat er zoiets als een luisterende overheid? Weinig mensen zullen die vraag met “ja” beantwoorden. Dat komt omdat de overheid zich via wet- en regelgeving, zoals bijvoorbeeld de Crisis- en Herstelwet, heeft gewapend tegen gefundeerde kritiek. Dit harnas stelt haar in staat om onwelgevallige informatie en ontelbaar veel bezwaarschriften van burgers niet te weerleggen maar naast zich neer te leggen. Op die manier kan een kind het land besturen!

Maar wat te doen met de bevindingen van wetenschappelijk onderzoek? Dat onderzoek is per definitie sceptisch en kan knap lastige resultaten voortbrengen. Het meest afdoende middel om dat te voorkomen is het stilleggen van dat onderzoek. Daaraan is de afgelopen decennia gewerkt. Zodanig zelfs dat de politieke partijen hun eigen, ooit prominent aanwezige, wetenschappelijke bureaus al jaren in de ruststand hebben gezet.

Ook de geschiedenis van de Rijksplanologische Dienst (RPD) is exemplarisch. Deze dienst beschikte over een voor het vakgebied unieke, want in dit land meest complete, bibliotheek waarvan ook door externen veelvuldig gebruik werd gemaakt. Verder werd elk jaar de Ruimtelijke Verkenningen uitgebracht, waarnaar steeds weer in brede kringen werd uitgekeken. De Dienst verstrekte, vooral aan universitaire vakgroepen en instituten, jaarlijks tientallen onderzoeksopdrachten. Hetgeen betekende dat er sprake was van een pluriforme en onafhankelijke input. Ongetwijfeld heeft deze samenwerking ertoe bijgedragen dat de Ruimtelijke Ordening in ons land op een hoog peil stond. (Faludi en Van der Valk 1994).

Helaas is hier de klad in gekomen. Geleidelijk veranderde de Ruimtelijke Ordening in Ruimtelijke- en Milieupolitiek. Politieke voorkeuren werden bepalend voor de inrichting van het land. Wetenschappelijke bevindingen van bijvoorbeeld geografie en planologie moesten daarmee in overeenstemming zijn. Voortaan was de wetenschap embedded, ofwel politiek ingekapseld. 24

Natuurlijk betekende dit de doodsteek voor fundamenteel onderzoek op ruimtelijke gebied. De dominantie van de politiek heeft geresulteerd in een sterk verminderde aandacht voor onze ruimtelijke kwaliteiten en voor de vraag hoe om te gaan met onze collectieve ruimte. De Nota Ruimte uit 2006 luidde reeds het faillissement van de Ruimtelijke Ordening in. Met het opheffen van het ministerie van VROM in 2010 is dat bevestigd.

Aldus worden in dit land de projecten met een grote ruimtelijke impact, zoals windturbinecomplexen, gebouwd zonder dat er een analyse van nut en noodzaak en/of een analyse van maatschappelijke baten en kosten aan ten grondslag ligt. Dergelijke analyses zouden de politieke keuzes in de weg kunnen staan. Daarom wordt van onderzoekers verwacht dat zij niet in zullen gaan tegen de belangen van hun opdrachtgevers. Dit gaat zo ver dat Berkhout zich heeft afgevraagd of er in dit land nog wel onafhankelijke adviseurs zijn. De vraag stellen is de vraag beantwoorden.

Aldus ontstaat het beeld dat de wetenschap dient om waarheid op bestelling te leveren, hetgeen een beschamende en zorgwekkende situatie is.