Raad van State is eerbiedwaardig maar instituut vraagt om nieuwe impuls

Foto: Liwwadders

Een serie artikelen van dr Pieter Lukkes, emeritus hoogleraar geografie, over een zelfstandiger optreden van lagere overheden, geldverspilling en aantasting van onze democratie.

RECHT IS KROM

De Raad van State (RvS) is een eerbiedwaardig instituut dat in enigerlei vorm sinds 1531 bestaat. Knap oud dus, maar ook verouderd?

De huidige taken van de RvS zijn:

1. regering en parlement adviseren over wetgeving en bestuur en
2. bestuursrechtspraak in het bijzonder inzake geschillen tussen burgers en overheid en tussen overheden onderling.

Wat punt b) betreft ligt de veronderstelling voor de hand dat de RvS burgers beschermt tegen de oppermachtige overheid en dus populair zal zijn bij het volk. Toch ontmoet men nooit een burger die enthousiast is over de uitspraken van de RvS. Integendeel zelfs; meestal is er sprake van teleurstelling. Hoe kan dat?

De meeste burgers die hun recht zoeken bij de RvS hebben bezwaren tegen plannen van de overheid. Hoe die plannen tot stand zijn gekomen zal hun een zorg zijn. Het gaat erom wat die plannen hen materieel en/of immaterieel zullen aandoen. Precies hier ligt de kern van het probleem. Want wat de bezwaarmakers niet interesseert is juist de kerntaak van de RvS: controleren of de plannen op procedureel juiste wijze zijn ontwikkeld. Als dat het geval is- en in het overgrote deel van de gevallen is dat zo- dan krijgen de bezwaar makende burgers nul op hun rekest. Met algemene teleurstelling als gevolg.

De pijn zit dus bij de inhoud van de plannen. Inhoudelijk zouden de plannen moeten worden beoordeeld door democratisch gekozen gremia zoals gemeenteraden of provinciale staten. Daar zou moeten worden gelet op nut en noodzaak, kosten en baten, maatschappelijke impact, mogelijke alternatieven, effectiviteit (als het gaat om gesubsidieerde plannen) etc. In theorie gaat dit misschien wel goed, zo niet in de praktijk. Plannen worden ingediend om doelen te bereiken. Daarom zullen plannenmakers ze presenteren met een opgesmukt verhaal. Dat zij bijvoorbeeld belangrijk, zo niet onmisbaar zijn voor de samenleving. Ze zullen strikt vermijden om de negatieve aspecten, die aan elk plan kleven, 51

te noemen, laat staan te benadrukken. Maar wie moet dat dan wel doen? Welke indiener van plannen, overheid of particulier, zal opdracht geven voor een 100% zuivere evaluatie? Gesteld dat er überhaupt onafhankelijke deskundigen te vinden zijn. (Zie voorgaande hoofdstukken).

Aldus kan het gebeuren dat de RvS plannen aangeboden krijgt die netjes volgens de regels tot stand zijn gekomen maar inhoudelijk zo rot zijn als een mispel. De burger die hiertegen protesteert heeft het gelijk aan zijn kant maar krijgt dat niet.

Hieruit volgt dat rechtspleging zinloos is al je de inhoud van de plannen niet even secuur evalueert als nu met de procedures gebeurt. Die inhoudelijke toetsing mag die naam niet dragen. Belangenpartijen kunnen hun gang gaan en -zoals bij windparken gebruikelijk is- rapporten indienen die niet hadden hoeven te worden geschreven omdat de conclusies ervan al bij voorbaat vast stonden.

Er zit niets anders op dan de RvS uit te breiden met een tweede poot die niet de procedures maar de inhoud van de plannen beoordeelt. Dat zal een ongekende bijdrage leveren aan de democratie in dit land.