Leeuwarden betreedt het digitale oerwoud – VVD-raadslid: Moeten we niet allemaal bijgeschoold worden?

Foto: Keimp Pijpstra

Het digitale oerwoud

(Van een medewerker)

Raadslid Petra van der Sloot (VVD) stelde een moeilijke vraag bij een informatieve bijeenkomst – met gerenommeerde deskundigen – over de gemeentelijke Digitale Agenda. Kunnen wij dit als raadsleden wel aan? Zijn wij voldoende bewerktuigd? Moeten we niet allemaal eerst weer uitgebreid bijgeschoold worden? En biedt dat dan wel voldoende soelaas?

Het antwoord van de deskundigen kwam wat moeizaam. Bart Karskens van het Rathenau Instituut dacht dat het misschien wel mee viel. Ook een ‘leek’ kan goed meepraten over de digitalisering. Het gaat om het stellen van de juiste vragen. Globaal ziet het er uit als een driedeling: wat is mogelijk, wat is toegestaan, wat is wenselijk. Raadsleden moeten in een vroeg stadium betrokken worden bij besluitvorming over digitale experimenten. En de ‘ethiek’ komt dan in beeld: in sommige gemeenten bestaan al interne (binnen de ambtelijke organisatie) en externe (advies)commissies voor de aanpak van de digitalisering).

Kremer, 1984 en liever de positieve insteek

Ambtenaar Jeroen Kremer deed de aftrap voor de bijeenkomst. Hij is ‘cio’ van de Leeuwarder Digitale Agenda. Klinkt interessant ‘Chief Information Officer’. Op het terrein van digitalisering volstaat gewoon Nederlands (Fries of Liwwadders) natuurlijk niet. Deze ambtenaar trad op in plaats van Hilde Tjeerdema (D66), de verantwoordelijk wethouder. Zij was ziek. En heet gewoon wethouder.

Kremer begon met twee oude, angstwekkende films, met name 1984 (naar het boek van George Orwell). ‘Fascinerend’, zo zei Kremer. Maar verder wilde hij het liever wat positief houden. En hij sloeg aan het betuttelen. Want Leeuwarden was goed bezig. Er waren al veel experimenten (‘living labs’ heet dat tegenwoordig) in het kader van de Digitale Agenda uitgevoerd. We kregen een klein inkijkje in het digitale project ‘zwerfafval’. Vragen van raadsleden werden afgedaan met obligate bezweringen dat van alle verzamelde informatie geen ‘misbruik’ gemaakt zou worden. We moesten het vooral geloven.

Deskundige Karstens (Rathenau Instituut) leek overigens wat sceptisch. ‘Je zou natuurlijk ook rond kunnen fietsen en optekenen waar het zwerfafval zich concentreert, of boomwortels voor gevaarlijke situaties zorgen,’ liet hij zich ontvallen. Misschien nog wel zo eenvoudig. De ambtenaren spraken vergoelijkend: het zijn allemaal experimenten en we zijn lerend onderweg. ‘Smart City’ is het utopische doel.

Er waren ook adders onder het gras. Wanneer en hoe – ook vanwege ethische vragen – kan of moet de raad ingeschakeld worden bij deze experimenten en activiteiten? Karstens meende dat de raad er van het begin af aan dicht op moet zitten. En instelling van ‘ethische commissies’, als je daar voor kiest, moet goed gebeuren. ‘Vaak lijkt het op het vak maatschappijleer, het hangt er wat bij, want er hoeft geen examen te worden afgelegd. Als het zo gaat, laat het dan maar,’ volgens Karstens.

Maar een ook spreekgerechtigde andere Leeuwarder ambtenaar (geen cio) leek wat bang voor teveel bemoeienis van de raad. Hij merkte op dat het vaak om ‘uitvoering’ gaat en dat de raad daar niet zoveel mee te maken moet hebben. Dat is aan de ambtenaren en b. en w. Onderhuidse spanningen, zo leek het wel, en de deskundigen spreken elkaar al weer tegen.

De ethiek loop wat achterop

Opmerkelijk is dat de Digitale Agenda in Leeuwarden nu al een aantal jaren onderweg is. Er zal ongetwijfeld bij alle projecten, maar dan door ambtenaren, heel verantwoord zijn nagedacht over de ethiek. Maar het was – gelet op de reacties van de raadsleden – nu eigenlijk voor het eerst, dat de raad zich (een begin van) een oordeel ging vormen. Met daarbij in vele varianten de vraag van mevrouw Van der Sloot: kunnen raadsleden dit eigenlijk wel overzien? Wordt er niet overvraagd?

Aan het slot van de bijeenkomst kwam de belofte dat nog voor de verkiezingen een vervolg zal plaatsvinden. Met een nadere invulling ter tegemoetkoming aan de opmerkingen en verlangens van de raad. Dat wordt spannend.

Liwwadders ziet het met belangstelling tegemoet. En wil hier graag de suggestie doen om informatie (bijvoorbeeld de bijdragen van inleiders) ruim van tevoren te verstrekken. Voor raadsleden en andere belangstellenden biedt dat de mogelijkheid zich al wat in te werken.

De inhoud van de boeiende inleidingen van Karstens en Beaulieu kwamen nu enigszins in het gedrang.

Beaulieu: Weg met het ‘ímpossibilisme’

Mevrouw Beaulieu verdient het om uitgebreider aan het woord te komen dan nu het geval was. Beaulieu is verbonden aan de Campus-Fryslân en bekleedt daar de Aletta Jacobs leerstoel Kennisinfrastructuren. Alstublieft. Haar bijdrage leek wat ‘onderkoeld’, alsof ze eigenlijk veel meer te melden had. Beaulieu heeft recent een boek over de materie geschreven. De externe deskundigen – Karstens en Beaulieu – hielden zich deze avond, zo was onze indruk, zo nu en dan nogal in. Geef deze mensen meer ruimte. Beaulieu keerde zich tegen het heersende ‘impossibilisme’ dat ons bijvoorbeeld door Price Waterhouse Cooper wordt aangepraat. Impossibilisme, de houding dat dit ‘nu eenmaal de digitale wereld is waarin we leven, en je past je maar aan’. Haar oproep ‘blijf kritisch nadenken, het kan anders en je hoeft niet bij nul te beginnen,’ hoe mooi is dat.

We zullen zien hoe onze raadsleden deze ballen inkoppen. Zoals gezegd: er is nog voor de verkiezingen meer beloofd.

Het budget

De Leeuwarder Digitale Agenda beschikt over een leuk budget. Structureel per jaar een bedrag van € 400.000 en in 2021 incidenteel € 120.000. Dat gaat voor 75% naar projecten, verdeeld over drie thema’s: slimme leefomgeving (accent naar buiten), slimme samenleving (accent naar buiten) en slim samenwerken (accent naar binnen). Een slimme indeling, mogen we wel zeggen.

Naast deze 75% gaat 25% naar ‘overdracht aan de lijnorganisatie’. De bedoeling daarvan is dat experimenten bij bewezen succes een zachte landing kunnen maken in de organisatie. Is dat voldoende? We weten het niet, want ‘om het daadwerkelijke bedrag te bepalen gaan de beoogde lijnmanager en namens de ambtelijk en bestuurlijk opdrachtgever, de programmamanager en financieel adviseur, samen om tafel.’ Ziet u het voor u?

Dan is er ook nog een bedrag voor DataFryslân. Dat is een club waarin belanghebbende organisaties (vooral gemeenten en onderzoeksinstellingen) samenwerken ten behoeve van het ‘datagedreven werken’. Daarover een andere keer misschien meer. Interessant is dat Leeuwarden in 2021 voor deze club € 210.000 ophoestte. Er is nu een coöperatie van gemaakt. En Leeuwarden wil vanaf 2022 ‘deze bijdrage naar beneden bijstellen’. Boeiend, hier speelt zich achter de schermen van de gemeenteraad ongetwijfeld van alles af.

=====================================================

D66, de gemeente en Facebook

Wat is mogelijk, wat is toegestaan en wat is wenselijk. Zo wordt het in hoofdlijnen geschetst in de notities van de Leeuwarder Digitale Agenda. De ethiek – wat is wenselijk – is er tot nog toe bekaaid af gekomen. De raad worstelt. In Leeuwarden heeft wethouder Tjeerdema van D66 de eerste verantwoordelijkheid voor de digitale droom, voor velen al verworden tot nachtmerrie.

De gemeente Leeuwarden zit op Facebook. Is dat wenselijk?, zo mag gevraagd worden. Ook via klokkenluiders is inmiddels voldoende bekend over Facebook om te spreken van een min of meer criminele organisatie. Een gemeente zou daaraan niet mee moeten doen.

Op de landelijke site van D66 trekken Kees Verhoeven en Jan Paternotte, vooraanstaande D66-ers, fors van leer. ‘De toenemende afhankelijkheid van techreuzen zoals Facebook, Twitter en Google is een gevaar voor onze democratie. De meeste mensen zien online berichtgeving door de groothoeklens van deze platformen. Een giftige cocktail van een pervers verdienmodel, ondoorzichtige algoritmes en ongecontroleerde desinformatie zorgt voor grootschalige polarisatie en manipulatie op sociale media. Het draait allemaal om algoritmes ….. sensationele content krijgt voorrang, algoritmes verdringen kwaliteit en nuance ten faveure van ophef en boosheid. Maatschappelijk ontwrichtende polarisatie is een commercieel belang geworden”.

Toch zit de gemeente Leeuwarden, met een wethouder van D66 voor de digitale zaken, gewoon op Facebook.

Genoemde Kees Verhoeven (oud-kamerlid, eigenaar van Bureau Digitale Zaken) schreef in Trouw (7 december j.l.) over de onmogelijkheid van een nieuwe bestuurscultuur. In de discussies over een komend regeerakkoord (met ruime deelname van D66), gericht op de nieuwe bestuurscultuur, ontbreekt volgens Verhoeven nog volledig aandacht voor de wijze waarop de overheid gebruik maakt van data en de gevolgen daarvan voor burgers.‘Sinds het begin van deze digitale eeuw’, aldus Verhoeven, ‘zetten ministeries, uitvoeringsinstanties en gemeenten big data in om hun beleidsdoelen te realiseren. Dat leidde onder meer tot de ‘sleepwet’ en de ’hackwet’ met ingrijpende bevoegdheden bij de bestrijding van terrorisme en criminaliteit. Het leidde ook tot een keiharde fraudeaanpak via zwarte lijsten bij de Belastingdienst en tot een wildgroei aan sensoren, gezichtsherkenningscamera’s en algoritmes in smart city’s om bijvoorbeeld woninginbraken en schoolverlaters beter te voorspellen.’

Smart city, de droom van de Leeuwarder Digitale Agenda. Misschien moet Verhoeven zitting nemen in een Leeuwarder ethische commissie.

Datamacht en tegenmacht

Want ja, Verhoeven heeft het door: ‘De Wetenschappelijke Raad voor het regeringsbeleid noemt kunstmatige intelligentie ‘de nieuwe systeemtechnologie’ maar menig bestuurder, parlementariër en ambtenaar heeft geen idee van de schaal, snelheid en potentiële schade. De datamacht van de overheid vereist serieuze tegenmacht van kamerleden, toezichthouders en rechters die de totstandkoming én uitvoering van datagerichte wetgeving actiever begrenzen”.

Zo staat het er ook voor op lokaal niveau. We zijn nu overgeleverd aan de digitale Filistijnen. En blijven – ook D66 – allemaal rustig meedoen aan het monster dat Facebook heet. Waarom zet Leeuwarden als gemeente niet een leuke stap – onder aanvoering van de wethouder – met het aan de dijk zetten van Facebook. Arjen Lubach zal het toejuichen.

En dan komen we nog eens op een andere manier in het nieuws. In plaats van die rellen rond het Cambuurplein, die goeddeels via de sociale media worden georganiseerd.